Monday, 31 August 2026

ЁЯМ┐ рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХा рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ — рд╢्рд░ीрдордж्рднाрдЧрд╡рдд рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े ЁЯМ┐

 ЁЯМ┐ рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХा рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ — рд╢्рд░ीрдордж्рднाрдЧрд╡рдд рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े ЁЯМ┐

рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдкрд░्рд╡рдд рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдХी рднрдХ्рддि-рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдк्рд░ेрдо, рд╢рд░рдгाрдЧрддि рдФрд░ рд╕ेрд╡ा рдХा рдЬीрд╡ंрдд рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рд╢्рд░ीрдордж्рднाрдЧрд╡рдд рдорд╣ाрдкुрд░ाрдг рдХे рджрд╢рдо рд╕्рдХंрдз рдоें рд╡рд░्рдгिрдд рдЧोрд╡рд░्рдзрди-рд▓ीрд▓ा рд╣рдоें рдмрддाрддी рд╣ै рдХि рднрдЧрд╡ाрди рдЕрдкрдиे рднрдХ्рддों рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕्рд╡рдпं рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рдЦрдб़े рд╣ो рдЬाрддे рд╣ैं।

рдЬрдм рдм्рд░рдЬрд╡ाрд╕िрдпों рдиे рдЗрди्рдж्рд░-рдпрдЬ्рдЮ рдХे рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдХी рдкूрдЬा рдХрд░рдиे рдХा рдиिрд░्рдгрдп рд▓िрдпा, рддрдм рдЗрди्рдж्рд░ рдХ्рд░ोрдзिрдд рд╣ो рдЙрдаे рдФрд░ рдм्рд░рдЬ рдкрд░ рдоूрд╕рд▓ाрдзाрд░ рд╡рд░्рд╖ा рдХрд░ рджी। рдЙрд╕ рд╕рдордп рдмाрд▓рдХ рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдиे рдЕрдкрдиी рдХрдиिрд╖्рдаा рдЕंрдЧुрд▓ी рдкрд░ рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдкрд░्рд╡рдд рдЙрдаा рд▓िрдпा рдФрд░ рд╕рдорд╕्рдд рдм्рд░рдЬрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЙрд╕рдХे рдиीрдЪे рдЖрд╢्рд░рдп рджिрдпा। рд╕ाрдд рджिрдиों рддрдХ рднрдЧрд╡ाрди рд╕्рд╡рдпं рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдХो рдзाрд░рдг рдХрд░рдХे рдм्рд░рдЬ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддे рд░рд╣े।

рдпрд╣ीं рд╕े рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдХे рдк्рд░рддि рд╢्рд░рдж्рдзा рдХा рдПрдХ рдЧрд╣рд░ा рдЕрд░्рде рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै—рдЧोрд╡рд░्рдзрди рднрдЧрд╡ाрди рдХी рд╢рд░рдг рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै।

ЁЯЩП рдлिрд░ рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХ्рдпों рдХी рдЬाрддी рд╣ै?

рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै—рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдХे рдХेंрдж्рд░ рдоें рднрдЧрд╡ाрди рдХो рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдФрд░ рд╕्рд╡рдпं рдЙрдирдХे рдЪाрд░ों рдУрд░ рдЪрд▓рдиा। рдЬрдм рднрдХ्рдд рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдХी рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХрд░рддा рд╣ै, рддो рд╡рд╣ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╕्рдеाрди рдХी рдпाрдд्рд░ा рдирд╣ीं рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ोрддा; рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЕрд╣ंрдХाрд░, рдЗрдЪ्рдЫाрдУं рдФрд░ рдЪिंрддाрдУं рдХो рднрдЧрд╡ाрди рдХी рдЪрд░рдг-рд╢рд░рдг рдоें рд░рдЦрдиे рдХा рд╕ंрдХрд▓्рдк рдХрд░рддा рд╣ै।

рдЧोрд╡рд░्рдзрди-рд▓ीрд▓ा рдоें рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдиे рдпрд╣ рднी рд╕िрдЦाрдпा рдХि рдХेрд╡рд▓ рдмाрд╣рд░ी рдХрд░्рдордХांрдб рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдирд╣ीं; рднрдЧрд╡ाрди рдХे рдк्рд░рддि рдк्рд░ेрдо, рд╢्рд░рдж्рдзा рдФрд░ рдЬीрд╡ों рдХे рдк्рд░рддि рд╕ेрд╡ा-рднाрд╡ рд╣ी рднрдХ्рддि рдХा рд╕ाрд░ рд╣ै।

рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдХी рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХрд░рддे рд╕рдордп рднрдХ्рдд рдХा рднाрд╡ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै—

“рд╣े рдЧिрд░िрд░ाрдЬ рдЧोрд╡рд░्рдзрди!
рдоेрд░े рдЬीрд╡рди рдХा рдХेंрдж्рд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рдирд╣ीं, рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдХी рднрдХ्рддि рдмрдиे।
рдоेрд░े рднीрддрд░ рдХा рдЕрд╣ंрдХाрд░ рджूрд░ рд╣ो рдФрд░ рдоेрд░े рд╣ृрджрдп рдоें рд╢рд░рдгाрдЧрддि, рд╕ेрд╡ा рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рдХा рдЬрди्рдо рд╣ो।”

ЁЯМ╕ рдЗрд╕рд▓िрдП рдЧोрд╡рд░्рдзрди рдкрд░िрдХ्рд░рдоा рдХेрд╡рд▓ рдкैрд░ों рд╕े рдкूрд░ी рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдпाрдд्рд░ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рд╣ृрджрдп рдХी рдпाрдд्рд░ा рд╣ै—рдЕрд╣ंрдХाрд░ рд╕े рд╢рд░рдгाрдЧрддि рдХी рдУрд░, рднрдп рд╕े рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХी рдУрд░ рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрд░ рд╕े рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдХी рдУрд░।

рд░ाрдзे рд░ाрдзे! ЁЯЩП
рдЧिрд░िрд░ाрдЬ рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдХी рдЬрдп!
рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдЧोрд╡рд░्рдзрдирдзाрд░ी рдХी рдЬрдп! ЁЯк╖

Monday, 24 August 2026

рдЗрд╖्рдЯ рджेрд╡рддा рдФрд░ рдзрд░्рдо рджेрд╡рддा рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг

 


рд╡ैрджिрдХ рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдоें рдЗрд╖्рдЯ рджेрд╡рддा рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЕрдд्рдпंрдд рдЧрд╣рд░ी рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╣ै। рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдЗрд╖्рдЯ рджेрд╡рддा рдХो рдордиोрдХाрдордиा рдкूрд░्рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рджेрд╡рддा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдордЭ рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдЗрд╕рд╕े рдХрд╣ीं рд╡्рдпाрдкрдХ рд╣ै। рдЗрд╖्рдЯ рджेрд╡рддा рдЙрд╕ рдЖрд░ाрдз्рдп рддрдд्рдд्рд╡ рдХा рд╕ंрдХेрдд рджेрддे рд╣ैं, рдЬिрд╕рдХी рдЙрдкाрд╕рдиा рдЬीрд╡ рдХी рдЖрдд्рдоिрдХ рдЙрди्рдирддि рдФрд░ рдоोрдХ्рд╖рдоाрд░्рдЧ рдоें рд╕рд╣ाрдпрдХ рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।

рдЬैрдоिрдиी рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдоें рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЖрдд्рдордХाрд░рдХ рдХो рд╕рдордЭрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै। рдЬрди्рдордХुंрдбрд▓ी рдоें рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЕंрд╢ рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЧ्рд░рд╣ рдЖрдд्рдордХाрд░рдХ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рдЬीрд╡ рдХी рдХрд░्рдордпाрдд्рд░ा, рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдФрд░ рдЖрдд्рдоिрдХ рдЕрдиुрднрд╡ों рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЕрдм рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдарддा рд╣ै рдХि рдЖрдд्рдордХाрд░рдХ рдХी рдирд╡ांрд╢ рд╕्рдеिрддि рдХो рдЗрддрдиा рдорд╣рдд्рд╡ рдХ्рдпों рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै? рдЖрдд्рдордХाрд░рдХ рдЬिрд╕ рдирд╡ांрд╢ рд░ाрд╢ि рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рдЙрд╕ рд░ाрд╢ि рдХो рдХाрд░рдХांрд╢ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдирд╡ांрд╢ рдХो рд╕ूрдХ्рд╖्рдо, рдзрд░्рдо рдФрд░ рдЖрдд्рдоिрдХ рд╕्рддрд░ рд╕े рдЬोрдб़рдХрд░ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖрдд्рдордХाрд░рдХ рд╕े рдХाрд░рдХांрд╢ рддрдХ рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХो рдЬीрд╡ рдХी рдмाрд╣рд░ी рдХрд░्рдордпाрдд्рд░ा рд╕े рдЙрд╕рдХे рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЖрдд्рдоिрдХ рдЖрдпाрдо рдХी рдУрд░ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдпाрдд्рд░ा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдХाрд░рдХांрд╢ рд╕े рдирд╡рдо рднाрд╡ рдзрд░्рдо рдХी рджिрд╢ा рдФрд░ рдзрд░्рдо рджेрд╡рддा рдХे рд╕ंрдХेрдд рдХे рд▓िрдП рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдХाрд░рдХांрд╢ рд╕े рдж्рд╡ाрджрд╢ рднाрд╡ рдд्рдпाрдЧ, рд╡ैрд░ाрдЧ्рдп, рдоोрдХ्рд╖ рдФрд░ рдЗрд╖्рдЯ рджेрд╡рддा рдХे рд╕ंрдХेрдд рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдж्рд╡ाрджрд╢ рднाрд╡ рдоें рд╕्рдеिрдд рдЧ्рд░рд╣, рдЙрд╕ рдкрд░ рдЧ्рд░рд╣ों рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рддрдеा рдж्рд╡ाрджрд╢ेрд╢ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдЗрд╖्рдЯ рджेрд╡рддा рдХा рдиिрд░्рдгрдп рдХрд░рдиे рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рд╣ै।

рдЗрд╖्рдЯ рджेрд╡рддा рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЗрдЪ्рдЫाрдкूрд░्рддि рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рджेрд╡рддा рдоाрдирдиा рдЕрдзूрд░ा рд╣ोрдЧा। рдЗрд╕े рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдЗрд╖्рдЯ рдЙрдкाрд╕рдиा рдЬीрд╡ рдХो рдЕрдкрдиे рдХрд░्рдо-рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдХो рд╢ुрдж्рдз рдХрд░рдиे рдФрд░ рдЖрдд्рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХी рджिрд╢ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рддी рд╣ै। рдкूрд░्рд╡ рдЬрди्рдо рдХे рд╕ंрдЪिрдд рдХрд░्рдоों рдХी “рдХुंрдЬी” рдХрд╣рдиा рдпрд╣ाँ рдПрдХ рд╕ुंрджрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЙрдкрдоा рд╣ै।

рдЕрдм рдПрдХ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд▓ें। рдпрджि рдХाрд░рдХांрд╢ рд╕े рдж्рд╡ाрджрд╢ рднाрд╡ рдоें рдоंрдЧрд▓ рд╕्рдеिрдд рд╣ो, рддो рдоंрдЧрд▓ рдЗрд╖्рдЯ рджेрд╡рддा рдХे рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрдХेрддрдХ рдмрдиेрдЧा। рдоंрдЧрд▓ рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╕ाрд╣рд╕, рд╢рдХ्рддि, рдкрд░ाрдХ्рд░рдо, рдпुрдж्рдз, рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди, рднूрдоि рдФрд░ рдЕрдзрд░्рдо-рд╡िрдиाрд╢ рд╕े рд╣ै। рдоंрдЧрд▓ рдХो рднूрдоिрдкुрдд्рд░ рднी рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै।





рдоंрдЧрд▓ рдХे рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдоंрдд्рд░ рдоें рдЖрддा рд╣ै:

“рдзрд░рдгीрдЧрд░्рднрд╕рдо्рднूрддं рд╡िрдж्рдпुрдд्рдХाрди्рддिрд╕рдордк्рд░рднрдо्।
рдХुрдоाрд░ं рд╢рдХ्рддिрд╣рд╕्рддं рдЪ рдордЩ्рдЧрд▓ं рдк्рд░рдгрдоाрдо्рдпрд╣рдо्॥”

рдЕрд░्рдеाрдд् рдзрд░рдгी рдХे рдЧрд░्рдн рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди, рд╡िрдж्рдпुрдд рдХे рд╕рдоाрди рддेрдЬрд╕्рд╡ी, рдХुрдоाрд░ рдФрд░ рд╣ाрде рдоें рд╢рдХ्рддि рдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдоंрдЧрд▓ рдХो рдк्рд░рдгाрдо।

рдпрд╣ाँ рдзрд░рдгीрдкुрдд्рд░ рдоंрдЧрд▓ рдФрд░ рдХुрдоाрд░/рд╕्рдХрди्рдж/рдХाрд░्рддिрдХेрдп рддрдд्рдд्рд╡ рдХा рд╕ुंрджрд░ рд╕ंрдмंрдз рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХाрд░рдХांрд╢ рд╕े рдж्рд╡ाрджрд╢ рднाрд╡ рдоें рдоंрдЧрд▓ рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╢्рд░ी рдХाрд░्рддिрдХेрдп рдпा рд╕्рдХрди्рдж рдХो рдЗрд╖्рдЯ рддрдд्рдд्рд╡ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдордЭрдиा рдПрдХ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ूрдд्рд░ рд╕рд░рд▓ рд╣ै:

рдЖрдд्рдордХाрд░рдХ → рдХाрд░рдХांрд╢ → 9рд╡ाँ рдзрд░्рдо → 12рд╡ाँ рдоोрдХ्рд╖/рдЗрд╖्рдЯ।

рдЗрд╖्рдЯ рджेрд╡рддा рд╣рдоाрд░ी рдХेрд╡рд▓ рдЗрдЪ्рдЫाрдУं рдХे рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╣рдоाрд░ी рдЖрдд्рдоिрдХ рдпाрдд्рд░ा рдХे рдЖрд░ाрдз्рдп рд╣ैं।

Saturday, 15 August 2026

рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рд╡рдирд╕्рдкрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди: рд╡ृрдХ्рд╖ рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж рдФрд░ рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХ рдЬीрд╡рди-рджृрд╖्рдЯि

 

рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рд╡рдирд╕्рдкрддि рд╡िрдЬ्рдЮाрди: рд╡ृрдХ्рд╖ рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж рдФрд░ рдкाрд░िрд╕्рдеिрддिрдХ рдЬीрд╡рди-рджृрд╖्рдЯि

рднूрдоिрдХा: рдЖрдзुрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬ्рдЮाрди рдХी рдк्рд░ाрд╕ंрдЧिрдХрддा

рдЖрдЬ рдХा рдоाрдирд╡ рдЬрдм рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди, рдЬैрд╡ рд╡िрд╡िрдзрддा рдХे рд╣्рд░ाрд╕ рдФрд░ рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рд╡ाрд░्рдоिंрдЧ рдЬैрд╕ी рдЧंрднीрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рд╕े рдЬूрдЭ рд░рд╣ा рд╣ै, рддрдм рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдмीрдЪ рдХे рдЗрд╕ рдж्рд╡ंрдж्рд╡ рдХा рд╕рдоाрдзाрди рдкाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рдЕрдкрдиी рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬрдб़ों рдХी рдУрд░ рд▓ौрдЯрдиा рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рднрд▓े рд╣ी рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХो рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдЬैрд╡िрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдпा рдХाрд░्рдмрди рд╕ोрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдЬीрд╡ рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддा рд╣ो, рдХिंрддु рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди-рдкрд░ंрдкрд░ा (Indian Knowledge Systems) рдиे рд╕рджिрдпों рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рдкрд╣рдЪाрди рд▓िрдпा рдеा рдХि рд╡рдирд╕्рдкрддि рдЬрдЧрдд рдХेрд╡рд▓ рдЬрдб़ рдкрджाрд░्рде рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рд╡рд╣ рдЪेрддрдиा, рдк्рд░ाрдг рдФрд░ рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рд╕े рдпुрдХ्рдд рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рдЗрдХाрдИ рд╣ै।

рд╡ेрдж, рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж рдФрд░ рдХृрд╖ि рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рд╕рдорди्рд╡рдп рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд 'рд╡ृрдХ्рд╖ाрдпुрд░्рд╡ेрдж' (рд╡ृрдХ्рд╖ + рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж) рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдХा рд╡рд╣ рдЕрдиुрдкрдо рдЧ्рд░ंрде рдФрд░ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рд╣ै, рдЬो рдкौрдзों рдХे рдЬрди्рдо, рдкोрд╖рдг, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рд░ोрдЧों рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЙрдкрдЪाрд░ рдХे рд░рд╣уВ╡ों рдХो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдж्рдШाрдЯिрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ рд▓ेрдЦ рд╡ृрдХ्рд╖ рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж рдХे рдЗрди्рд╣ीं рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдФрд░ рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдЖрдпाрдоों рдХा рд╡िрд╕्рддृрдд рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

рез. рд╡ृрдХ्рд╖ाрдпुрд░्рд╡ेрдж рдХी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि

рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдЙрдкрднोрдЧрд╡ाрджी рди рд╣ोрдХрд░ рд╕рд╣-рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдФрд░ рдХृрддрдЬ्рдЮрддा рдХा рд░рд╣ा рд╣ै। рд╡ेрджों рд╕े рд▓ेрдХрд░ рдкुрд░ाрдгों рддрдХ, рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХो рджेрд╡рддाрдУं рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдФрд░ рдЛрд╖ि-рддुрд▓्рдп рдкूрдЬрдиीрдп рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै।

  • рдЧ्рд░ंрдеीрдп рдк्рд░рдоाрдг: рд╡ृрдХ्рд╖ाрдпुрд░्рд╡ेрдж рдХेрд╡рд▓ рдоौрдЦिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рдеा, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕ рдкрд░ рдЖрдЪाрд░्рдп рдкрд░ाрд╢рд░, рдорд╣рд░्рд╖ि рд╡ाрд░ाрд╣рдоिрд╣िрд░ (рдмृрд╣рдд्рд╕ंрд╣िрддा рдХा рдкाрджрдкाрдпुрд░्рд╡ेрдж рдк्рд░рднाрдЧ) рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕ुрд░рдкाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд 'рд╡ृрдХ्рд╖ाрдпुрд░्рд╡ेрдж' рдЬैрд╕े рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ рдоिрд▓рддे рд╣ैं। рд╕ुрд░рдкाрд▓ рдХे рдЧ्рд░ंрде рдоें рдмीрдЬ рдЪрдпрди, рднूрдоि рдкрд░ीрдХ्рд╖ा, рдЬрд▓ рдк्рд░рдмंрдзрди рдФрд░ рдкाрджрдк рд░ोрдЧों рдХे рдиिрджाрди рдкрд░ рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╡िрд╡рд░рдг рджिрдП рдЧрдП рд╣ैं।

  • рд╕ंрд╡ेрджрдирд╢ीрд▓рддा рдХा рд╕िрдж्рдзांрдд: рдк्рд░ाрдЪीрди рдЛрд╖िрдпों рдХा рдоाрдирдиा рдеा рдХि рд╡ृрдХ्рд╖ों рдоें рд╕ुрдЦ рдФрд░ рджुःрдЦ рдХो рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рд╣ोрддी рд╣ै ("рдЕрди्рддःрд╕ंрдЬ्рдЮा рднрд╡рди्рдд्рдпेрддे рд╕ुрдЦрджुःрдЦрд╕рдорди्рд╡िрддाः")। рд╡े рдз्рд╡рдиि, рд╕्рдкрд░्рд╢, рдЛрддु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХी рд╣рд░ рд╣рд▓рдЪрд▓ рдХे рдк्рд░рддि рд╕рдЪेрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।

реи. рднूрдоि рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╡рдирд╕्рдкрддि рдЪрдпрди (Ecology and Soil Science)

рд╡ृрдХ्рд╖ाрдпुрд░्рд╡ेрдж рдХा рдк्рд░рдердо рдЪрд░рдг рдЙрдЪिрдд рднूрдоि рдХा рдЪрдпрди рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдЙрд░्рд╡рд░рддा рдХा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा рд╣ै। рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдоाрдирд╡ рд╢рд░ीрд░ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХा рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡ृрдХ्рд╖ рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рднूрдоि (рдоृрджा) рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

  • рдоृрджा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг: рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рднूрдоि рдХे рд░ंрдЧ, рдЧंрдз, рд╕्рд╡ाрдж, рдФрд░ рдЙрд╕рдоें рдЙрдЧрдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрд╕рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

  • рдкाрджрдк рдЕрдиुрдХूрд▓рди: рдХौрди рд╕ा рд╡ृрдХ्рд╖ рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी (рдЬैрд╕े рдЪिрдХрдиी, рдмрд▓ुрдИ, рдкрдерд░ीрд▓ी рдпा рдЙрдкрдЬाрдК) рдоें рдлрд▓ेрдЧा-рдлूрд▓█ТрдЧा, рдЗрд╕рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╡िрдзाрди рд╡ृрдХ्рд╖ाрдпुрд░्рд╡ेрдж рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдЖрдзुрдиिрдХ рдоृрджा рд╡िрдЬ्рдЮाрди (Soil Science) рдХा рд╣ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдФрд░ рдЕрдзिрдХ holistic рд░ूрдк рд╣ै।

рей. рдд्рд░िрджोрд╖ рд╕िрдж्рдзांрдд рдФрд░ рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХी рдк्рд░рдХृрддि (Plant Constitution and Tridosha)

рдоाрдирд╡ рд╢рд░ीрд░ рдХी рддрд░рд╣ рд╡рдирд╕्рдкрддि рдЬрдЧрдд рдоें рднी рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж рдХे рдоूрд▓рднूрдд рд╕िрдж्рдзांрддों—рд╡ाрдд, рдкिрдд्рдд рдФрд░ рдХрдл—рдХी рд╕ंрдХрд▓्рдкрдиा рд▓ाрдЧू рд╣ोрддी рд╣ै। рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд╡ृрдХ्рд╖ рдЕрдкрдиे рдЖंрддрд░िрдХ рдЧुрдгों, рд░рд╕ рдФрд░ рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдд्рд░िрджोрд╖ीрдп рдк्рд░рдХृрддिрдпों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ोрддा рд╣ै:

  1. рд╡ाрдд рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╡ृрдХ्рд╖:

    • рд▓рдХ्рд╖рдг: рдЗрдирдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдеोрдб़ी рд░ूрдЦी, рд╣рд▓्рдХी рдпा рдЯेрдв़ी-рдоेрдв़ी рд╣ोрддी рд╣ै। рдпे рд╢ुрд╖्рдХ, рдаंрдбी рдФрд░ рдХрдаिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рднी рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рдиे рдХी рдЕрдж्рднुрдд рдХ्рд╖рдорддा рд░рдЦрддे рд╣ैं।

    • рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдмрдмूрд▓, рдХीрдХрд░ рдФрд░ рдорд░ुрд╕्рдерд▓ीрдп рдкाрджрдк।

  2. рдкिрдд्рдд рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╡ृрдХ्рд╖:

    • рд▓рдХ्рд╖рдг: рдпे рд╡ृрдХ्рд╖ рдКрд╖्рдоीрдп рдк्рд░рднाрд╡, рддीрдЦे рдпा рдЕрдо्рд▓ीрдп рдЧुрдгों рд╡ाрд▓े рдлрд▓-рдлूрд▓ рджेрдиे рд╡ाрд▓े рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрдирдХे рд╡िрдХाрд╕, рдкрдХрдиे рдФрд░ рдЪрдпाрдкрдЪрдп (Metabolism) рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рддीрд╡्рд░ рд╣ोрддी рд╣ै।

    • рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдиींрдмू, рдЕрдиाрд░ рдФрд░ рддीрдЦे рд░рд╕ рдпा рдЫाрд▓ рд╡ाрд▓े рдкाрджрдк।

  3. рдХрдл рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╡ृрдХ्рд╖:

    • рд▓рдХ्рд╖рдг: рдпे рдШрдиे, рднाрд░ी, рдЪिрдХрдиे рдкрдд्рддों рд╡ाрд▓े, рдаंрдбी рдФрд░ рд╕рдШрди рдЫाрдпा рджेрдиे рд╡ाрд▓े рддрдеा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд░рд╕рдпुрдХ्рдд рд╡ рдлрд▓рд╡ाрди рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЗрди्рд╣ें рдк्рд░рдЪुрд░ рдоाрдд्рд░ा рдоें рдЬрд▓ рдФрд░ рдЙрдкрдЬाрдК рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ोрддी рд╣ै।

    • рдЙрджाрд╣рд░рдг: рд╡рдЯ (рдмрд░рдЧрдж), рдкीрдкрд▓, рдЖрдо рдФрд░ рдХेрд▓े рдХे рд╡ृрдХ्рд╖।

рек. рд╡ृрдХ्рд╖ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рд╡िрдЬ्рдЮाрди: рд░ोрдЧ рдФрд░ рдЙрдирдХा рдиिрджाрди

рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдоाрдирд╡ рд╢рд░ीрд░ рдоें рдЕрд╕ंрддुрд▓рди рдЖрдиे рдкрд░ рд░ोрдЧ рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддे рд╣ैं, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдкौрдзे рднी рд╡िрднिрди्рди рдЖंрддрд░िрдХ рдФрд░ рдмाрд╣्рдп рдХाрд░рдгों рд╕े рдмीрдоाрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рдкीрд▓े рдкрдб़рдиे, рдлрд▓ рди рд▓рдЧрдиे, рд░рд╕рд╕्рд░ाрд╡ рд╣ोрдиे рдпा рд╡ृрдж्рдзि рд░ुрдХрдиे рдкрд░ рд╡ृрдХ्рд╖ाрдпुрд░्рд╡ेрдж рдоें рд╕рдЯीрдХ рдиिрджाрди рдмрддाрдП рдЧрдП рд╣ैं।

  • рдЛрддु рдЖрдзाрд░िрдд рдЙрдкрдЪाрд░ рдФрд░ рд╡рд░्рд╖ा рдЛрддु рдХा рдорд╣рдд्рд╡: рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХी рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╕ंрд╡рд░्рдж्рдзрди рдХे рд▓िрдП рд╡рд░्рд╖ा рдЛрддु рдХो рд╕рдмрд╕े рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдХाрд▓рдЦंрдб рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै। рд╡рд░्рд╖ा рдХी рд╢ीрддрд▓рддा рдФрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЬрд▓ рд╕े рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХे рдЖंрддрд░िрдХ рд╡ाрдд-рдкिрдд्рдд рдХा рд╕ंрддुрд▓рди рд╕ुрдзрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рд╡े рдирдП рдЬीрд╡рди рдХी рдКрд░्рдЬा рд╕े рднрд░ рдЬाрддे рд╣ैं।

  • рдХुрдгрдк рдЬрд▓ (рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡ाрдирд╕्рдкрддिрдХ рдкोрд╖рдХ рдШोрд▓): рд╡ृрдХ्рд╖ाрдпुрд░्рд╡ेрдж рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рджेрди 'рдХुрдгрдк рдЬрд▓' рд╣ै। рдпрд╣ рдордЫрд▓ी рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों, рдЧोрдмрд░, рддिрд▓ों рдХे рдЪूрд░्рдг рдФрд░ рд╡िрднिрди्рди рдФрд╖рдзीрдп рдж्рд░рд╡्рдпों рдХो рд╕рдб़ाрдХрд░ рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдЬैрд╡िрдХ рдЦाрдж рдФрд░ рдЯॉрдиिрдХ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕े рдкौрдзों рдХो рддुрд░ंрдд рдоाрдЗрдХ्рд░ोрди्рдпूрдЯ्рд░िрдПंрдЯ्рд╕ рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рдКрд░्рдЬा рдоिрд▓рддी рд╣ै।

  • рд▓ेрдк рдФрд░ рдк्рд░рджिрд╣ рд╡िрдзि: рдкौрдзों рдХी рдЫाрд▓ рдкрд░ рдХीрдЯों рдХे рдЖрдХ्рд░рдордг рдпा рдлंрдЧрд╕ рд▓рдЧрдиे рдкрд░ рдиीрдо рдХे рддेрд▓, рдЧोрдоूрдд्рд░, рд╣рд▓्рджी рдФрд░ рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд▓ेрдкों (рдк्рд░рджिрд╣) рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा, рдЬो рдЖрдЬ рдХे рдХेрдоिрдХрд▓ рдкेрд╕्рдЯिрд╕ाрдЗрдб्рд╕ рдХा рдкूрд░्рдгрддः рдЬैрд╡िрдХ рдФрд░ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╡िрдХрд▓्рдк рд╣ै।

рел. рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг, рдзрд░्рдо рдФрд░ рдЖрдЪाрд░-рд╕ंрд╣िрддा

рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рд╡ृрдХ्рд╖ाрд░ोрдкрдг рдФрд░ рдЙрдирдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХो рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдпा рдЖрд░्рдеिрдХ рдХाрд░्рдп рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдзрд░्рдо (рд╢ाрд╢्рд╡рдд рдХрд░्рддрд╡्рдп) рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै।

  • 'рдзाрд░рдпрддि рдЗрддि рдзрд░्рдоः': рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдзाрд░рдг рдХрд░े, рд╡рд╣ी рдзрд░्рдо рд╣ै। рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा, рдЙрди्рд╣ें рдХाрдЯрдиा рд╡рд░्рдЬिрдд рдХрд░рдиा рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рд╡рди рдорд╣ोрдд्рд╕рд╡ рдордиाрдиा рд╣рдоाрд░ी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЪेрддрдиा рдХा рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд░рд╣ा рд╣ै।

  • рдкंрдЪрд╡ृрдХ्рд╖ рдФрд░ рд╡ाрдЯिрдХा рд╕ंрд╕्рдХृрддि: рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рд╣ी рдШрд░ों рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдкंрдЪрд╡рдЯी (рдмिрд▓्рд╡, рдЖंрд╡рд▓ा, рд╡рдЯ, рдЕрд╢ोрдХ рдФрд░ рдкीрдкрд▓) рд▓рдЧाрдиे рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै, рдЬो рди рдХेрд╡рд▓ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХो рд╢ुрдж्рдз рд░рдЦрддी рд╣ै рдмрд▓्рдХि рдФрд╖рдзीрдп рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рд╕े рднी рдЕрдд्рдпंрдд рд▓ाрднрдХाрд░ी рд╣ै।

рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

рд╡ेрдж рдФрд░ рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж рдХी рддрд░рд╣ рд╡ृрдХ्рд╖ рдЖрдпुрд░्рд╡ेрдж рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै рдХि рд╣рдоाрд░ी рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди-рдкрд░ंрдкрд░ा рдХिрддрдиी рдЙрди्рдирдд, рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдеी। рдЖрдЬ рдЬрдм рдЖрдзुрдиिрдХ рдХृрд╖ि рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд░ाрд╕ाрдпрдиिрдХ рдЙрд░्рд╡рд░рдХों рдФрд░ рдХीрдЯрдиाрд╢рдХों рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиी рдЙрд░्рд╡рд░ा рд╢рдХ्рддि рдЦो рд░рд╣ी рд╣ै, рддрдм рд╡ृрдХ्рд╖ाрдпुрд░्рд╡ेрдж рдХे рд╕िрдж्рдзांрддों—рдЬैрд╕े рдд्рд░िрджोрд╖ीрдп рдк्рд░рдмंрдзрди, рдХुрдгрдк рдЬрд▓ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдФрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрддुрд▓рди—рдХो рдЕрдкрдиाрдиा рд╕рдордп рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдоांрдЧ рд╣ै।

рдпрджि рд╣рдоें рдПрдХ рд╕्рд╡рд╕्рде рдФрд░ рдЯिрдХाрдК рднрд╡िрд╖्рдп рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рдиा рд╣ै, рддो рд╣рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди-рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЗрд╕ рд╕рдорди्рд╡рдп рдХो рдкुрдиः рдЕрдкрдиे рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдиीрддिрдпों рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдмрдиाрдиा рд╣ोрдЧा, рдХ्рдпोंрдХि — "рд╢рд░ीрд░рдоाрдж्рдпं рдЦрд▓ु рдзрд░्рдорд╕ाрдзрдирдо्" рдХी рднांрддि рд╣ी рд╕्рд╡рд╕्рде рдк्рд░рдХृрддि рд╣ी рд╕рдорд╕्рдд рдЬीрд╡рди рдФрд░ рдЖрд░ोрдЧ्рдп рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЖрдзाрд░ рд╣ै।

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдФрд░ рд╡ेрдж — рджेрд╡ी-рдЙрдкाрд╕рдиा рдХी рд╡ैрджिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХो рд╕рдордЭрдиा

 

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдФрд░ рд╡ेрдж — рджेрд╡ी-рдЙрдкाрд╕рдиा рдХी рд╡ैрджिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХो рд╕рдордЭрдиा

рднाрд░рддीрдп рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рджेрд╡ी-рдЙрдкाрд╕рдиा рдХेрд╡рд▓ рдмाрдж рдХी рдкुрд░ाрдгिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рд╡िрд╖рдп рдирд╣ीं рд╣ै। рджेрд╡ी рдХे рдк्рд░рддि рд╢्рд░рдж्рдзा, рдк्рд░рдХृрддि рдХो рд╢рдХ्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрдиा рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдоूрд▓ рдЪेрддрдиा рдХो рдоाрддृрд╢рдХ्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рдЕрдиुрднрд╡ рдХрд░рдиा—рдЗрдирдХी рдЬрдб़ें рд╡ैрджिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рддрдХ рдЬाрддी рд╣ैं।

рдЬрдм рд╣рдо рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдХा рдкाрда рдХрд░рддे рд╣ैं, рддो рд╣рдоाрд░े рд╕ाрдордиे рджेрд╡ी рдХे рдЕрдиेрдХ рд░ूрдк рдЖрддे рд╣ैं—рдорд╣ाрдоाрдпा, рдорд╣ाрдХाрд▓ी, рдорд╣ाрд▓рдХ्рд╖्рдоी, рдорд╣ाрд╕рд░рд╕्рд╡рддी, рдЪрдг्рдбिрдХा, рджुрд░्рдЧा рдЖрджि। рд▓ेрдХिрди рдЗрди рд░ूрдкों рдХो рдпрджि рд╡ैрджिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕рдордЭрдиा рд╣ो рддो рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдарддा рд╣ै—

рдХ्рдпा рджेрд╡ी-рддрдд्рдд्рд╡ рдХी рдХोрдИ рд╡ैрджिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рд╣ै?

рдЙрдд्рддрд░ рд╣ै—рд╣ाँ, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕े рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡ैрджिрдХ рдоंрдд्рд░ों, рдЙрдкрдиिрд╖рджों, рдорд╣ाрднाрд░рдд, рдкुрд░ाрдгों рдФрд░ рддांрдд्рд░िрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдЙрдирдХे-рдЕрдкрдиे рдХाрд▓ рдФрд░ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рджेрдЦрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рд╕्рд╡рдпं рд╡ेрдж рдХा рдЕंрдЧ рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рдоाрд░्рдХрдг्рдбेрдп рдкुрд░ाрдг рдХे рджेрд╡ी-рдоाрд╣ाрдд्рдо्рдп рдХा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рднाрдЧ рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕े рд╕ीрдзे “рд╡ेрдж рдХा рдЧ्рд░ंрде” рдХрд╣рдиा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд░ूрдк рд╕े рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा। рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рджेрд╡ी-рддрдд्рдд्рд╡ рдХी рдЕрдиेрдХ рдзाрд░рдгाрдУं рдХी рд╡ैрджिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдЕрд╡рд╢्рдп рдЦोрдЬी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।


1. рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдХ्рдпा рд╣ै?

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдХो рджेрд╡ी-рдоाрд╣ाрдд्рдо्рдп, рдЪрдг्рдбी рдпा рдЪрдг्рдбी-рдкाрда рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।

рдпрд╣ рдоाрд░्рдХрдг्рдбेрдп рдкुрд░ाрдг рдХे рд▓рдЧрднрдЧ 13 рдЕрдз्рдпाрдпों рдоें рд╕्рдеिрдд рджेрд╡ी-рдоाрд╣ाрдд्рдо्рдп рдХा рдкाрда рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 700 рдоंрдд्рд░/рд╢्рд▓ोрдХों рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕े “рд╕рдк्рддрд╢рддी” рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЗрд╕рдоें рджेрд╡ी рдХे рддीрди рдк्рд░рдоुрдЦ рдЪрд░िрдд्рд░ों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै—

  1. рдк्рд░рдердо рдЪрд░िрдд्рд░ — рдорд╣ाрдХाрд▓ी
  2. рдордз्рдпрдо рдЪрд░िрдд्рд░ — рдорд╣ाрд▓рдХ्рд╖्рдоी
  3. рдЙрдд्рддрд░ рдЪрд░िрдд्рд░ — рдорд╣ाрд╕рд░рд╕्рд╡рддी

рдЗрди рдХрдеाрдУं рдоें рджेрд╡ी рдХेрд╡рд▓ рдХिрд╕ी рдПрдХ рджेрд╡рддा рдХी рд╢рдХ्рддि рдирд╣ीं рд╣ैं। рд╡े рд╕्рд╡рдпं рд╕рд░्рд╡рд╡्рдпाрдкी рд╢рдХ्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд╣ैं।

рдпрд╣ी рдмाрдд рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдХो рджेрд╡ी-рдЙрдкाрд╕рдиा рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмрдиाрддी рд╣ै।


2. рд╡ेрджों рдоें рджेрд╡ी рдХрд╣ाँ рд╣ैं?

рд╡ेрджों рдоें “рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी” рдиाрдо рд╕े рджेрд╡ी рдХी рдкूрдЬा рдирд╣ीं рдоिрд▓рддी।

рд▓ेрдХिрди рд╡ैрджिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╕्рдд्рд░ी-рджेрд╡рддाрдУं рдФрд░ рджेрд╡ी-рддрдд्рдд्рд╡ рдХी рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╣ै।

рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП—

  • рдЙрд╖ा
  • рдЕрджिрддि
  • рд╡ाрдХ्
  • рд╕рд░рд╕्рд╡рддी
  • рдкृрде्рд╡ी
  • рд░ाрдд्рд░ि

рдЬैрд╕ी рджेрд╡िрдпों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╡ैрджिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдЗрди рджेрд╡िрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рдХृрддि, рдк्рд░рдХाрд╢, рд╡ाрдгी, рдЕрдиंрддрддा, рдкृрде्рд╡ी рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдоांрдбीрдп рд╢рдХ्рддि рдХे рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдк рд╡्рдпрдХ्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं।

рдЗрд╕рд▓िрдП рджेрд╡ी-рдЙрдкाрд╕рдиा рдХी рд╡ैрджिрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣рдоें рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рд╡ेрдж рд╕्рдд्рд░ी-рддрдд्рдд्рд╡ рдХो рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдм्рд░рд╣्рдоांрдбीрдп рд╢рдХ्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрддे рд╣ैं।


3. рд╡ाрдХ् рд╕ूрдХ्рдд — рджेрд╡ी рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡ैрджिрдХ рд╕्рд╡рд░

рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХा рд╡ाрдХ् рд╕ूрдХ्рдд (10.125) рджेрд╡ी-рддрдд्рдд्рд╡ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।

рдЗрд╕ рд╕ूрдХ्рдд рдоें рд╡ाрдХ् рд╕्рд╡рдпं рдЕрдкрдиे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХा рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдХрд░рддी рд╣ैं।

рд╡рд╣ рдХрд╣рддी рд╣ैं рдХि рдоैं рджेрд╡рддाрдУं рдХे рд╕ाрде рд░рд╣рддी рд╣ूँ рдФрд░ рдоैं рд╣ी рд╡िрднिрди्рди рд╢рдХ्рддिрдпों рдХो рдзाрд░рдг рдХрд░рддी рд╣ूँ।

рдпрд╣ाँ рд╡ाрдХ् рдХेрд╡рд▓ рдмोрд▓рдиे рдХी рд╢рдХ्рддि рдирд╣ीं рд╣ै।

рд╡рд╣ рдм्рд░рд╣्рдоांрдбीрдп рдЪेрддрдиा рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдмрди рдЬाрддी рд╣ै।

рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡ाрдХ् рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рджेрд╡ी рдХे рдЙрд╕ рд░ूрдк рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рджेрд╡ी—

рд╢рдХ्рддि рднी рд╣ैं, рдЪेрддрдиा рднी рд╣ैं рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рднी।

рдпрд╣ी рд╡िрдЪाрд░ рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдХे рджेрд╡ी-рддрдд्рдд्рд╡ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖрдзाрд░ рджेрддा рд╣ै।


4. рдЕрджिрддि — рдЕрдиंрдд рдоाрддा

рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдоें рдЕрджिрддि рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджेрд╡ी рд╣ैं।

рдЕрджिрддि рдХा рд╕ंрдмंрдз—

  • рдЕрдиंрддрддा
  • рд╡्рдпाрдкрдХрддा
  • рдоाрддृрдд्рд╡
  • рджेрд╡рдоाрддा
  • рдмंрдзрди рд╕े рдоुрдХ्рддि

рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।

“рдЕрджिрддि” рд╢рдм्рдж рдоें рд╣ी рд╡िрднाрдЬрди рдпा рдмंрдзрди рд╕े рдкрд░े рд╣ोрдиे рдХा рднाрд╡ рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै।

рджुрд░्рдЧा рдХे рд╕्рд╡рд░ूрдк рдоें рднी рд╣рдо рдмंрдзрди рд╕े рдкाрд░ рдХрд░ाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╢рдХ्рддि рджेрдЦрддे рд╣ैं।

рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡ैрджिрдХ рдЕрджिрддि рдФрд░ рдмाрдж рдХी рджेрд╡ी-рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕ेрддु рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै—рд╣ाрд▓ाँрдХि рджोрдиों рдХो рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдПрдХ рд╣ी рджेрд╡ी рдХрд╣рдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा।


5. рдЙрд╖ा — рдк्рд░рдХाрд╢ рдХी рджेрд╡ी

рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдоें рдЙрд╖ा рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ुंрджрд░ рд╡рд░्рдгрди рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдЙрд╖ा рдЕंрдзрдХाрд░ рдХे рдмाрдж рдк्рд░рдХाрд╢ рд▓ेрдХрд░ рдЖрддी рд╣ैं।

рдЙрдирдХा рд╕ंрдмंрдз—

рдк्рд░рдХाрд╢, рдЬाрдЧрд░рдг, рдЪेрддрдиा рдФрд░ рдирд╡ीрди рдЖрд░ंрдн

рд╕े рд╣ै।

рджुрд░्рдЧा рдХे рд░ूрдк рдоें рднी рджेрд╡ी рдЕрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЕंрдзрдХाрд░ рд╕े рдоुрдХ्рддि рджेрдиे рд╡ाрд▓ी рд╢рдХ्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд╣ैं।

рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡ैрджिрдХ рдЙрд╖ा рдФрд░ рдкुрд░ाрдгिрдХ рджुрд░्рдЧा рдХो рдПрдХ рд╣ी рджेрд╡рддा рдоाрдирдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдирд╣ीं, рд▓ेрдХिрди рджोрдиों рдоें рдк्рд░рдХाрд╢ рдФрд░ рдЬाрдЧрд░рдг рдХी рджेрд╡ी-рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдПрдХ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдз рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।


6. рд╕рд░рд╕्рд╡рддी — рдирджी рд╕े рдЬ्рдЮाрди рдХी рджेрд╡ी рддрдХ

рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдХा рд╡ैрджिрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк рднी рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।

рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдоें рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдирджी рдФрд░ рджेрд╡ी рджोрдиों рд░ूрдкों рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрддी рд╣ैं।

рдмाрдж рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рд╕рд░рд╕्рд╡рддी—

рд╡ाрдгी, рд╡िрдж्рдпा, рдмुрдж्рдзि рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди

рдХी рджेрд╡ी рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╣ोрддी рд╣ैं।

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдоें рджेрд╡ी рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ूрдк рдорд╣ाрд╕рд░рд╕्рд╡рддी рд╣ै।

рдпрд╣ाँ рд╣рдоें рджेрд╡ी-рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдХा рд╕ुंрджрд░ рдЙрджाрд╣рд░рдг рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।

рд╡ैрджिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рджेрд╡ी-рддрдд्рдд्рд╡ рдмाрдж рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдЕрдзिрдХ рд╡िрдХрд╕िрдд рдФрд░ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд░ूрдк рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддा рд╣ै।


7. рд░ाрдд्рд░ि рд╕ूрдХ्рдд — рдЕंрдзрдХाрд░ рднी рджेрд╡ी рд╣ै

рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХा рд░ाрдд्рд░ि рд╕ूрдХ्рдд (10.127) рджेрд╡ी-рддрдд्рдд्рд╡ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдд्рдпंрдд рд░ोрдЪрдХ рд╣ै।

рд░ाрдд्рд░ि рдХो рджेрд╡ी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдпрд╣ рднाрд░рддीрдп рдЪिंрддрди рдХी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै।

рдпрд╣ाँ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдХेрд╡рд▓ рд╕ुंрджрд░ рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рдордп рдкрдХ्рд╖ рдХी рдкूрдЬा рдирд╣ीं рд╣ोрддी।

рд░ाрдд्рд░ि рднी рд╢рдХ्рддि рд╣ै।

рдЕрд░्рдеाрдд्—

рдк्рд░рдХाрд╢ рднी рджेрд╡ी,

рдЕंрдзрдХाрд░ рднी рджेрд╡ी,

рд╕ृрдЬрди рднी рд╢рдХ्рддि,

рд╕ंрд╣ाрд░ рднी рд╢рдХ्рддि।

рдпрд╣ी рд╡्рдпाрдкрдХ рд╢рдХ्рддि-рджृрд╖्рдЯि рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рджेрд╡ी рдХे рдЙрдЧ्рд░ рдФрд░ рд╕ौрдо्рдп рджोрдиों рд░ूрдкों рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рддी рд╣ै।


8. рджेрд╡ी-рдоाрд╣ाрдд्рдо्рдп рдоें рд╢рдХ्рддि рдХा рдЪрд░рдо рд░ूрдк

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпрд╣ाँ рджेрд╡ी рдХिрд╕ी рд╕ीрдоिрдд рджेрд╡рддा рдХी рдкрдд्рдиी рдпा рд╕рд╣ाрдпрдХ рд╢рдХ्рддि рдоाрдд्рд░ рдирд╣ीं рд╣ैं।

рд╡े рд╕्рд╡рдпं—

рд╕ृрд╖्рдЯि рдХी рдоूрд▓ рд╢рдХ्рддि

рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╣ोрддी рд╣ैं।

рджेрд╡рддाрдУं рдХी рд╢рдХ्рддिрдпाँ рдоिрд▓рдХрд░ рдЬिрд╕ рдорд╣ाрд╢рдХ्рддि рдХो рдк्рд░рдХрдЯ рдХрд░рддी рд╣ैं, рд╡рд╣ рдорд╣िрд╖ाрд╕ुрд░ рдХा рд╡рдз рдХрд░рддी рд╣ैं।

рдпрд╣ाँ рджेрд╡ी рдХा рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै—

рд╢рдХ्рддि рдХे рдмिрдиा рджेрд╡рдд्рд╡ рднी рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓ рдирд╣ीं рд╣ै।

рдпрд╣ी “рд╢рдХ्рддि” рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдмाрдж рдоें рд╢ाрдХ्рдд рджрд░्рд╢рди рдХी рдЖрдзाрд░рднूрдоि рдмрдирддी рд╣ै।


9. “рдпा рджेрд╡ी рд╕рд░्рд╡рднूрддेрд╖ु…”

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЕंрд╢ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै—

“рдпा рджेрд╡ी рд╕рд░्рд╡рднूрддेрд╖ु…”

рдпрд╣ाँ рджेрд╡ी рдХो рд╡िрднिрди्рди рд░ूрдкों рдоें рд╕рднी рдк्рд░ाрдгिрдпों рдоें рд╕्рдеिрдд рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП—

  • рдЪेрддрдиा рдХे рд░ूрдк рдоें,
  • рдмुрдж्рдзि рдХे рд░ूрдк рдоें,
  • рдиिрдж्рд░ा рдХे рд░ूрдк рдоें,
  • рдХ्рд╖ुрдзा рдХे рд░ूрдк рдоें,
  • рдЫाрдпा рдХे рд░ूрдк рдоें,
  • рд╢рдХ्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें,
  • рддृрд╖्рдгा рдХे рд░ूрдк рдоें,
  • рдоाрддृрд░ूрдк рдоें।

рдпрд╣ рджृрд╖्рдЯि рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।

рджेрд╡ी рдоंрджिрд░ рдоें рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд░рд╣рддीं।

рджेрд╡ी рдЬीрд╡ рдХे рднीрддрд░ рднी рд╣ैं।

рдпрд╣ी рд╡िрдЪाрд░ рджेрд╡ी-рдЙрдкाрд╕рдиा рдХो рдХेрд╡рд▓ рдоूрд░्рддि-рдкूрдЬा рд╕े рдЙрдаाрдХрд░ рдЬीрд╡рди-рджрд░्рд╢рди рдмрдиा рджेрддा рд╣ै।


10. рд╡ेрдж рдФрд░ “рд╢рдХ्рддि” рдХा рд╕ंрдмंрдз

рд╡ेрджों рдоें “рд╢рдХ्рддि” рд╢рдм्рдж рдмाрдж рдХे рд╢ाрдХ्рдд рджрд░्рд╢рди рдХी рдЙрд╕ी рдкूрд░्рдг рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा рдЬैрд╕ा рд╣рдоें рддंрдд्рд░ рдФрд░ рдкुрд░ाрдгों рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рд▓ेрдХिрди рд╡ैрджिрдХ рдЪिंрддрди рдоें рджेрд╡рддाрдУं рдХी рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓ рд╢рдХ्рддि, рдк्рд░рдХृрддि рдХी рд╢рдХ्рддिрдпाँ рдФрд░ рджेрд╡ी-рд╕्рд╡рд░ूрдкों рдХी рдЙрдкрд╕्рдеिрддि рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै।

рдмाрдж рдоें рдпрд╣ी рд╡िрдЪाрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЗрд╕ рд╕िрдж्рдзांрдд рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрддा рд╣ै—

рдм्рд░рд╣्рдо рдФрд░ рд╢рдХ्рддि।

рд╢िрд╡ рдФрд░ рд╢рдХ्рддि।

рдЪेрддрдиा рдФрд░ рдЙрд╕рдХी рдХ्рд░िрдпाрд╢ीрд▓рддा।

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдЗрд╕ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╢рдХ्рддि-рджрд░्рд╢рди рдХी рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै।


11. рджुрд░्рдЧा рдФрд░ рдЕрдЧ्рдиि

рджुрд░्рдЧा-рддрдд्рдд्рд╡ рдХो рд╡ैрджिрдХ рдЕрдЧ्рдиि рд╕े рдЬोрдб़рдиे рд╡ाрд▓ी рдкрд░ंрдкрд░ा рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।

рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рджुрд░्рдЧा рд╕ूрдХ्рдд рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЕрдЧ्рдиि рд╕े “рджुрд░्рдЧ” рдЕрд░्рдеाрдд् рдХрдаिрдиाрдЗрдпों рд╕े рдкाрд░ рдХрд░ाрдиे рдХी рдк्рд░ाрд░्рдердиा рдХी рдЬाрддी рд╣ै।

рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдоंрдд्рд░ рд╣ै—

“реР рдЬाрддрд╡ेрджрд╕े рд╕ुрдирд╡ाрдо рд╕ोрдордо्…”

рдпрд╣ाँ “рдЬाрддрд╡ेрджрд╕” рдЕрдЧ्рдиि рдХो рд╕ंрдмोрдзिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░ाрд░्рдердиा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╣рдоें рдХрдаिрдиाрдЗрдпों рд╕े рдкाрд░ рд▓े рдЬाрдП।

рдпрд╣ рдоंрдд्рд░ рд╡ैрджिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕े рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдХा рдоंрдд्рд░ рд╕рдордЭрдиा рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा।

рдпрд╣ рдЕंрддрд░ рдмрдиाрдП рд░рдЦрдиा рдмрд╣ुрдд рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рджुрд░्рдЧा рд╕ूрдХ्рдд рдФрд░ рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдЕрд▓рдЧ рдЧ्рд░ंрдеीрдп рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рд╣ैं।


12. “рджुрд░्рдЧा” рдХा рдЕрд░्рде

“рджुрд░्рдЧा” рд╢рдм्рдж рдХो рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдРрд╕ी рд╢рдХ्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдордЭा рдЬाрддा рд╣ै рдЬो рджुрд░्рдЧрдо рд╕े рдкाрд░ рдХрд░ाрддी рд╣ै।

рджुрд░्рдЧ рдЕрд░्рдеाрдд् рдХрдаिрди рдоाрд░्рдЧ, рд╕ंрдХрдЯ рдпा рджुрд░्рдЧрдо рд╕्рдеिрддि।

рдЗрд╕рд▓िрдП рджेрд╡ी рджुрд░्рдЧा рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЕрд░्рде рд╣ै—

рдЬो рд╕ाрдзрдХ рдХो рдХрдаिрдиाрдЗрдпों рдФрд░ рдмंрдзрдиों рд╕े рдкाрд░ рд▓े рдЬाрдП।

рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рджुрд░्рдЧा рдХेрд╡рд▓ рдпुрдж्рдз рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рджेрд╡ी рдирд╣ीं рд╣ैं।

рд╡рд╣—

рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рдХ, рд░рдХ्рд╖िрдХा рдФрд░ рддाрд░िрдгी рд╢рдХ्рддि рднी рд╣ैं।


13. рдорд╣ाрдХाрд▓ी, рдорд╣ाрд▓рдХ्рд╖्рдоी рдФрд░ рдорд╣ाрд╕рд░рд╕्рд╡рддी

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдХे рддीрди рдЪрд░िрдд्рд░ों рдоें рджेрд╡ी рдХे рддीрди рд╡्рдпाрдкрдХ рдЖрдпाрдоों рдХो рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдорд╣ाрдХाрд▓ी

рддрдорд╕ рдХे рд╡िрдиाрд╢ рдФрд░ рдЕрдЬ्рдЮाрди рдХे рдЫेрджрди рдХा рдЙрдЧ्рд░ рдкрдХ्рд╖।

рдорд╣ाрд▓рдХ्рд╖्рдоी

рд╢рдХ्рддि, рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рд╕рдоृрдж्рдзि рдФрд░ рджैрд╡ी рд╡िрдЬрдп рдХा рдкрдХ्рд╖।

рдорд╣ाрд╕рд░рд╕्рд╡рддी

рдЬ्рдЮाрди, рд╡िрд╡ेрдХ рдФрд░ рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЪेрддрдиा рдХा рдкрдХ्рд╖।

рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдмाрдд рд╕ाрдордиे рдЖрддी рд╣ै—

рджेрд╡ी рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдЧुрдг рдирд╣ीं рд╣ैं; рд╡े рд╕ंрдкूрд░्рдг рдк्рд░рдХृрддि рдХी рд╢рдХ्рддि рд╣ैं।

рдЗрд╕рд▓िрдП рджेрд╡ी рдоें рд╕рдд्рдд्рд╡, рд░рдЬрд╕् рдФрд░ рддрдорд╕्—рддीрдиों рдХी рдХाрд░्рдпрд╢ीрд▓рддा рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।


14. рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдФрд░ рдд्рд░िрдЧुрдг

рджेрд╡ी-рдоाрд╣ाрдд्рдо्рдп рдоें рджेрд╡ी рдХो рдорд╣ाрдоाрдпा рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै।

рдк्рд░рдХृрддि рдХे рддीрди рдЧुрдг—

рд╕рдд्рдд्рд╡, рд░рдЬрд╕् рдФрд░ рддрдорд╕्

рднी рджेрд╡ी рдХी рд╢рдХ्рддि рдХे рднीрддрд░ рд╕рдордЭे рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдЗрд╕рд╕े рд╣рдоाрд░ी рдкिрдЫрд▓ी рдЪрд░्рдЪा “рдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рдЧुрдг” рд╕े рднी рдЗрд╕рдХा рд╕ीрдзा рд╕ंрдмंрдз рдмрдирддा рд╣ै।

рд╕рдд्рдд्рд╡—

рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдк्рд░рдХाрд╢।

рд░рдЬрд╕्—

рдЧрддि рдФрд░ рдХрд░्рдо।

рддрдорд╕्—

рд╕ंрд╣ाрд░ рдФрд░ рд╕्рдеिрд░рддा।

рджेрд╡ी рдЗрди рддीрдиों рдХो рдзाрд░рдг рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ी рдорд╣ाрд╢рдХ्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдордЭी рдЬाрддी рд╣ैं।

рдЗрд╕рд▓िрдП рджेрд╡ी-рдЙрдкाрд╕рдиा рдоें рдХेрд╡рд▓ рд╕ौрдо्рдп рд░ूрдк рдХी рдкूрдЬा рдирд╣ीं рд╣ोрддी; рдХाрд▓ी рдФрд░ рдЪрдг्рдбिрдХा рдЬैрд╕े рдЙрдЧ्рд░ рд░ूрдк рднी рдЙрд╕ी рджेрд╡ी рдХे рд░ूрдк рд╣ैं।


15. рджेрд╡ी-рдЙрдкाрд╕рдиा рдХी рд╡ैрджिрдХ рд╕े рдкुрд░ाрдгिрдХ рдпाрдд्рд░ा

рдпрджि рд╣рдо рд╡िрдХाрд╕рдХ्рд░рдо рдХो рдмрд╣ुрдд рд╕рд░рд▓ рд░ूрдк рдоें рджेрдЦें рддो рдПрдХ рд╡ैрдЪाрд░िрдХ рдпाрдд्рд░ा рджिрдЦाрдИ рджेрддी рд╣ै—

рд╡ैрджिрдХ рджेрд╡ी-рддрдд्рдд्рд╡

↓

рдЙрд╖ा, рдЕрджिрддि, рд╡ाрдХ्, рд╕рд░рд╕्рд╡рддी, рдкृрде्рд╡ी, рд░ाрдд्рд░ि

↓

рдЙрдкрдиिрд╖рджों рдоें рдм्рд░рд╣्рдорд╡िрдж्рдпा рдФрд░ рд╢рдХ्рддि рдХी рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПँ

↓

рдорд╣ाрднाрд░рдд рдФрд░ рдЕрди्рдп рдорд╣ाрдХाрд╡्рдпीрдп рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рджेрд╡ी

↓

рдкुрд░ाрдгों рдоें рджेрд╡ी-рдоाрд╣ाрдд्рдо्рдп

↓

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдоें рдорд╣ाрд╢рдХ्рддि рдХा рд╕ुрд╕ंрдЧрдаिрдд рд╕्рд╡рд░ूрдк

↓

рдЖрдЧे рд╢ाрдХ्рдд рдФрд░ рддांрдд्рд░िрдХ рджрд░्рд╢рди рдоें рд╢рдХ्рддि рдХा рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░

рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЕрдзिрдХ рдЙрдЪिрдд рд╣ोрдЧा рдХि рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рд╡ैрджिрдХ рджेрд╡ी-рддрдд्рдд्рд╡ рдХी рдкुрд░ाрдгिрдХ рдФрд░ рд╢ाрдХ्рдд рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рд╡िрдХрд╕िрдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै, рди рдХि рдпрд╣ рд╕्рд╡рдпं рд╡ैрджिрдХ рдЧ्рд░ंрде рд╣ै।


16. рджेрд╡ी рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рд╕рдмрд╕े рдЧрд╣рд░ी рджृрд╖्рдЯि

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдХी рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╢िрдХ्рд╖ा рдХेрд╡рд▓ рдпрд╣ рдирд╣ीं рдХि рджेрд╡ी рдорд╣िрд╖ाрд╕ुрд░ рдХा рд╡рдз рдХрд░рддी рд╣ैं।

рдЗрд╕ рдХрдеा рдХा рдЖंрддрд░िрдХ рдЕрд░्рде рднी рд╣ै।

рдорд╣िрд╖ाрд╕ुрд░ рдХो рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдмाрд╣рд░ी рдЕрд╕ुрд░ рдоाрдирдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдордиुрд╖्рдп рдХे рднीрддрд░ рдХी рдРрд╕ी рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рдк्рд░рддीрдХ рднी рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै рдЬो рд╡िрд╡ेрдХ, рдзрд░्рдо рдФрд░ рд╕ंрддुрд▓рди рдХो рджрдмाрддी рд╣ैं।

рддрдм рджेрд╡ी рдХा рдпुрдж्рдз рдмाрд╣рд░ी рдпुрдж्рдз рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде—

рдЕрдЬ्рдЮाрди рдкрд░ рдЬ्рдЮाрди рдХी рд╡िрдЬрдп,

рдЕрдзрд░्рдо рдкрд░ рдзрд░्рдо рдХी рд╡िрдЬрдп,

рдЕрд╕ंрдпрдо рдкрд░ рд╢рдХ्рддि рдХे рдиिрдпंрдд्рд░рдг

рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै।


17. рджेрд╡ी-рдЙрдкाрд╕рдиा рдФрд░ рдордиुрд╖्рдп

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдХा “рдпा рджेрд╡ी рд╕рд░्рд╡рднूрддेрд╖ु” рд╕िрдж्рдзांрдд рд╣рдоें рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ुंрджрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╕ंрджेрд╢ рджेрддा рд╣ै।

рдпрджि рджेрд╡ी—

рд╕рд░्рд╡рднूрддेрд╖ु рдоाрддृрд░ूрдкेрдг рд╕ंрд╕्рдеिрддा

рд╣ैं, рддो рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЬीрд╡ рдоें рдоाрддृрд╢рдХ्рддि рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै—

  • рд╕्рдд्рд░ी рдХा рд╕рдо्рдоाрди,
  • рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╕рдо्рдоाрди,
  • рдЬीрд╡рди рдХा рд╕рдо्рдоाрди,
  • рдЬीрд╡ों рдХे рдк्рд░рддि рдХрд░ुрдгा,
  • рдЕрдкрдиी рдЕंрддःрд╢рдХ्рддि рдХा рдЬाрдЧрд░рдг।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рджेрд╡ी-рдЙрдкाрд╕рдиा рдХेрд╡рд▓ рдкूрдЬा-рдкрдж्рдзрддि рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЬाрддी।

рд╡рд╣ рдЬीрд╡рди рдХे рдк्рд░рддि рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдмрди рдЬाрддी рд╣ै।


рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдФрд░ рд╡ेрдж рдХे рд╕ंрдмंрдз рдХो рд╕рдордЭрддे рд╕рдордп рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдПрдХ рддрде्рдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП—

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рд╡ेрдж рдХा рднाрдЧ рдирд╣ीं рд╣ै; рдпрд╣ рдоाрд░्рдХрдг्рдбेрдп рдкुрд░ाрдг рдоें рд╕्рдеिрдд рджेрд╡ी-рдоाрд╣ाрдд्рдо्рдп рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рд╣ै।

рд▓ेрдХिрди рджेрд╡ी-рдЙрдкाрд╕рдиा рдХा рдоूрд▓ рднाрд╡ рд╡ैрджिрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рд╕े рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।

рд╡ाрдХ् рдоें рдЪेрддрдиा рдХी рд╢рдХ्рддि,

рдЕрджिрддि рдоें рдЕрдиंрдд рдоाрддृрд╢рдХ्рддि,

рдЙрд╖ा рдоें рдк्рд░рдХाрд╢,

рд╕рд░рд╕्рд╡рддी рдоें рд╡ाрдгी рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди,

рд░ाрдд्рд░ि рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд░рд╣рд╕्рдпрдордп рдкрдХ्рд╖—

рдпे рд╕рднी рднाрд░рддीрдп рджेрд╡ी-рдЪिंрддрди рдХी рдЙрд╕ рд▓ंрдмी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдкрдб़ाрд╡ рд╣ैं, рдЬिрд╕рдХा рдПрдХ рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдкुрд░ाрдгिрдХ рд░ूрдк рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдХी рджेрд╡ी рдХेрд╡рд▓ рдХिрд╕ी рдПрдХ рджेрд╡рддा рдХी рд╢рдХ्рддि рдирд╣ीं рд╣ैं।

рд╡рд╣—

рдЬ्рдЮाрди рд╣ैं, рд╢рдХ्рддि рд╣ैं, рдк्рд░рдХृрддि рд╣ैं, рдЪेрддрдиा рд╣ैं, рд░рдХ्рд╖ा рд╣ैं рдФрд░ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХी рд╕ाрдорд░्рде्рдп рд╣ैं।

рдФрд░ “рдпा рджेрд╡ी рд╕рд░्рд╡рднूрддेрд╖ु” рдХा рджрд░्рд╢рди рд╣рдоें рдЕंрддрддः рдпрд╣ी рдмрддाрддा рд╣ै—

рджेрд╡ी рдХेрд╡рд▓ рдоंрджिрд░ рдоें рдирд╣ीं рд╣ैं; рд╡рд╣ рдЪेрддрдиा, рдмुрдж्рдзि, рд╢рдХ्рддि, рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЬीрд╡ рдХे рднीрддрд░ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдЙрд╕ी рджिрд╡्рдп рд╢рдХ्рддि рдХा рдиाрдо рд╣ै।

рдЗрд╕рд▓िрдП рджुрд░्рдЧाрд╕рдк्рддрд╢рддी рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХेрд╡рд▓ рджेрд╡ी рдХी рдХрдеा рдкрдв़рдиा рдирд╣ीं рд╣ै।

рдпрд╣ рд╡ैрджिрдХ рджेрд╡ी-рддрдд्рдд्рд╡ рд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рднाрд░рддीрдп рд╢рдХ्рддि-рджрд░्рд╢рди рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдпाрдд्рд░ा рд╣ै।

рдирд╡рдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╡ृрдХ्рд╖ — рдЧ्рд░рд╣, рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рд╕ंрдмंрдз

 

рдирд╡рдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рдЙрдирдХे рд╡ृрдХ्рд╖ — рдЧ्рд░рд╣, рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рд╕ंрдмंрдз

рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдк्рд░рдХृрддि рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЙрдкрдпोрдЧ рдХी рд╡рд╕्рддु рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЧрдпा, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕े рдЪेрддрдиा, рджेрд╡рдд्рд╡ рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рдЕрднिрди्рди рдЕंрдЧ рд╕рдордЭा рдЧрдпा। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рд╣рдоाрд░े рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЧ्рд░рд╣ों, рджेрд╡рддाрдУं, рдФрд╖рдзिрдпों, рдзाрддुрдУं, рд░рдд्рдиों рддрдеा рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХे рдмीрдЪ рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд╕ंрдмंрдз рдмрддाрдП рдЧрдП рд╣ैं।

рдирд╡рдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рд╡ृрдХ्рд╖ рдХा рд╡िрд╖рдп рдЗрд╕ी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдПрдХ рд░ोрдЪрдХ рдкрдХ्рд╖ рд╣ै। рдЧ्рд░рд╣ рдХेрд╡рд▓ рдЖрдХाрд╢ рдоें рд╕्рдеिрдд рдЬ्рдпोрддि-рдкिंрдб рдирд╣ीं рд╣ैं; рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рдк्рд░рддीрдХрд╡ाрдж рдоें рд╡े рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рддрдд्рдд्рд╡ों, рдЧुрдгों рдФрд░ рдХрд░्рдо-рдк्рд░рд╡ृрдд्рддिрдпों рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддे рд╣ैं। рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рд╡ृрдХ्рд╖ рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдЬीрд╡рди, рдк्рд░ाрдг, рдФрд╖рдзि, рдЫाрдпा, рдлрд▓, рдмीрдЬ рдФрд░ рдиिрд░ंрддрд░рддा рдХे рдк्рд░рддीрдХ рд╣ैं।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдЬрдм рдХिрд╕ी рдЧ्рд░рд╣ рдХो рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рд╡ृрдХ्рд╖ рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕рдХे рдкीрдЫे рдХेрд╡рд▓ “рдпрд╣ рдЧ्рд░рд╣ рдЗрд╕ рдкेрдб़ рдХा рдоाрд▓िрдХ рд╣ै” рдЬैрд╕ी рд╕рд░рд▓ рдзाрд░рдгा рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдЧ्рд░рд╣-рджेрд╡рддा, рдк्рд░рдХृрддि, рдФрд╖рдзीрдп рдЙрдкрдпोрдЧ, рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рдЧुрдг рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╕ंрдмंрдз рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।


1. рдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╕ंрдмंрдз

рд╡ैрджिрдХ рдЪिंрддрди рдоें рдордиुрд╖्рдп рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рдЕрд▓рдЧ рдирд╣ीं рд╣ै।

рдордиुрд╖्рдп рдХे рд╢рд░ीрд░ рдоें рдкंрдЪрдорд╣ाрднूрдд рд╣ैं—

рдкृрде्рд╡ी, рдЬрд▓, рдЕрдЧ्рдиि, рд╡ाрдпु рдФрд░ рдЖрдХाрд╢।

рд╡ृрдХ्рд╖ рднी рдЗрди्рд╣ीं рддрдд्рдд्рд╡ों рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ैं।

рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдоें рдЧ्рд░рд╣ рдЗрди рддрдд्рдд्рд╡ों рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рд╡िрднिрди्рди рд╢рдХ्рддिрдпों рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рд╡рдирд╕्рдкрддि рдХे рдмीрдЪ рд╕ंрдмंрдз рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдеा।

рд╡ृрдХ्рд╖—

  • рдк्рд░ाрдгрд╡ाрдпु рджेрддे рд╣ैं,
  • рдФрд╖рдзि рджेрддे рд╣ैं,
  • рдлрд▓ рдФрд░ рдмीрдЬ рджेрддे рд╣ैं,
  • рдЫाрдпा рджेрддे рд╣ैं,
  • рднूрдоि рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрддे рд╣ैं,
  • рдЕрдиेрдХ рдЬीрд╡ों рдХा рдЖрд╢्рд░рдп рдмрдирддे рд╣ैं।

рдЗрд╕ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡ृрдХ्рд╖ рд╕्рд╡рдпं рдкाрд▓рди рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рдЪрдХ्рд░ рдХे рдк्рд░рддीрдХ рд╣ैं।


2. рд╕ूрд░्рдп рдФрд░ рдЖрдХ — рддेрдЬ рдПрд╡ं рдЬीрд╡рдирд╢рдХ्рддि

рд╕ूрд░्рдп рдХा рд╕ंрдмंрдз рдк्рд░рдХाрд╢, рдЖрдд्рдордмрд▓, рддेрдЬ, рдиेрддृрдд्рд╡ рдФрд░ рдЬीрд╡рдирд╢рдХ्рддि рд╕े рд╣ै।

рд╕ूрд░्рдп рдХे рд╕ाрде рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рдЖрдХ (рдорджाрд░) рдХा рд╕ंрдмंрдз рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЖрдХ рдПрдХ рдРрд╕ा рдкौрдзा рд╣ै рдЬो рдХрдаिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рднी рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣ рд╕рдХрддा рд╣ै। рдЙрд╕рдХी рд╕рд╣рдирд╢ीрд▓рддा рдФрд░ рддेрдЬрд╕्рд╡िрддा рдХा рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рд╕ंрдмंрдз рд╕ूрд░्рдп рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╕ूрд░्рдп рдХा рдоूрд▓ рд╕िрдж्рдзांрдд рд╣ै—

рдк्рд░рдХाрд╢ рджेрдиा рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХो рд╕рдХ्рд░िрдп рдХрд░рдиा।

рд╕ूрд░्рдпोрдкाрд╕рдиा рдоें рдЖрдХ рдХे рдкुрд╖्рдк рдХा рдзाрд░्рдоिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рднी рд╡िрднिрди्рди рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рд╣ाрд▓ाँрдХि рдпрд╣ाँ рдпрд╣ рдз्рдпाрди рд░рдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдФрд░ рдЧ्рд░ंрдеीрдп рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдЧ्рд░рд╣-рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХी рд╕ूрдЪिрдпाँ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ैं। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХिрд╕ी рдПрдХ рд╕ूрдЪी рдХो рд╕рднी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ों рдХी рд╕рд░्рд╡рдоाрди्рдп рд╕ूрдЪी рдХрд╣рдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा।


3. рдЪंрдж्рд░рдоा рдФрд░ рдкрд▓ाрд╢

рдЪंрдж्рд░рдоा рдХा рд╕ंрдмंрдз—

  • рдорди,
  • рднाрд╡рдиाрдПँ,
  • рд░рд╕,
  • рд╢ीрддрд▓рддा,
  • рдоाрддृрдд्рд╡,
  • рдкोрд╖рдг

рд╕े рд╣ै।

рд╡рдирд╕्рдкрддि рдЬрдЧрдд рдоें рд░рд╕ рдФрд░ рдкोрд╖рдг рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЪंрдж्рд░рдоा рдХे рдк्рд░рддीрдХрд╡ाрдж рд╕े рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЬुрдб़рддी рд╣ै।

рдХुрдЫ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдЪंрдж्рд░рдоा рд╕े рдкрд▓ाрд╢ рдХा рд╕ंрдмंрдз рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдкрд▓ाрд╢ рднाрд░рддीрдп рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡ृрдХ्рд╖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдкुрд╖्рдк, рд╕рдоिрдзा рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧ рд╡ैрджिрдХ рдПрд╡ं рдЙрдд्рддрд░рд╡ैрджिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं।

рдпрд╣ाँ рдЪंрдж्рд░рдоा рдХो рдХेрд╡рд▓ “рдЪंрдж्рд░рдоा = рдПрдХ рдкेрдб़” рдХे рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП, рдмрд▓्рдХि рдЪंрдж्рд░рдоा–рд░рд╕–рд╡рдирд╕्рдкрддि–рдЬीрд╡рди рдХे рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ंрдмंрдз рдХो рд╕рдордЭрдиा рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।


4. рдоंрдЧрд▓ рдФрд░ рдЦрджिрд░

рдоंрдЧрд▓ рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╣ै—

  • рд╢рдХ्рддि,
  • рд╕ाрд╣рд╕,
  • рд░рдХ्рдд,
  • рдпुрдж्рдз,
  • рднूрдоि,
  • рдКрд░्рдЬा,
  • рд╕ंрдШрд░्рд╖

рд╕े।

рдоंрдЧрд▓ рдХे рд╕ाрде рдЦрджिрд░ рдХा рд╕ंрдмंрдз рдХрдИ рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп-рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЦрджिрд░ рдХрдаोрд░ рдФрд░ рдЙрдкрдпोрдЧी рдХाрд╖्рда рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рд╡ृрдХ्рд╖ рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рджृрдв़рддा рдоंрдЧрд▓ рдХे рд╢рдХ्рддि рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕ंрдмंрдзी рдк्рд░рддीрдХрд╡ाрдж рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै।

рдоंрдЧрд▓ рдХी рдЙрдЪ्рдЪ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рд╣ै—

рд╕ाрд╣рд╕ рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг।

рдФрд░ рдиिрдо्рди рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि—

рдХ्рд░ोрдз рдФрд░ рд╣िंрд╕ा।

рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рд╡ृрдХ्рд╖ рдХा рд╕ंрдмंрдз рднी рдХेрд╡рд▓ рдмाрд╣рд░ी рд░ूрдк рд╕े рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХे рдЧुрдгों рдФрд░ рдЙрдкрдпोрдЧ рд╕े рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।


5. рдмुрдз рдФрд░ рдЕрдкाрдоाрд░्рдЧ

рдмुрдз рдмुрдж्рдзि, рд╡ाрдгी, рдЧрдгрдиा, рддрд░्рдХ, рд╡्рдпाрдкाрд░, рд╕ंрдЪाрд░ рдФрд░ рдЕрдиुрдХूрд▓рди рдХा рдЧ्рд░рд╣ рд╣ै।

рдмुрдз рд╕े рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рдЕрдкाрдоाрд░्рдЧ рдХा рд╕ंрдмंрдз рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЕрдкाрдоाрд░्рдЧ рдХा рдЖрдпुрд░्рд╡ेрджिрдХ рдПрд╡ं рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕े рд╡िрднिрди्рди рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдоें рднी рдЙрдкрдпोрдЧ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै।

рдмुрдз рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै—

рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдвाрд▓рдиा।

рд╡рдирд╕्рдкрддि рдЬрдЧрдд рдоें рднी рдЕрдиेрдХ рдФрд╖рдзीрдп рдкौрдзों рдХा рдордиुрд╖्рдп рдХे рдЬीрд╡рди рдоें рдмрд╣ुрдЖрдпाрдоी рдЙрдкрдпोрдЧ рд╣ोрддा рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдмुрдз рдФрд░ рд╡рдирд╕्рдкрддि-рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╡िрд╢ेрд╖ рдЕрд░्рде рд░рдЦрддा рд╣ै।


6. рдЧुрд░ु рдФрд░ рдкीрдкрд▓

рдмृрд╣рд╕्рдкрддि рдЬ्рдЮाрди, рдзрд░्рдо, рдЧुрд░ु, рд╢ाрд╕्рдд्рд░, рдЖрд╕्рдеा рдФрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХा рдХाрд░рдХ рд╣ै।

рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдкीрдкрд▓ рдХा рд╕्рдеाрди рдЕрдд्рдпंрдд рдкрд╡िрдд्рд░ рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै।

рдкीрдкрд▓ рдХो рдЕрдиेрдХ рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рджेрд╡рд╡ृрдХ्рд╖ рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ै।

рдЧुрд░ु рдХा рд╕ंрдмंрдз—

рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдзрд░्рдо рд╕े।

рдкीрдкрд▓ рдХा рд╕ंрдмंрдз—

рджीрд░्рдШрдЬीрд╡рди, рдЖрд╢्рд░рдп рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд╡िрдд्рд░рддा рд╕े।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдЧुрд░ु рдФрд░ рдкीрдкрд▓ рдХे рдмीрдЪ рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рд╕ंрдмंрдз рд╕рд╣рдЬ рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै।

рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рднी рдз्рдпाрди рд░рдЦें рдХि рдкीрдкрд▓ рдХो рдХेрд╡рд▓ рдмृрд╣рд╕्рдкрддि рдХा рдкेрдб़ рдХрд╣ рджेрдиा рдЙрд╕рдХी рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдорд╣рдд्рддा рдХो рдмрд╣ुрдд рдЫोрдЯा рдХрд░ рджेрдЧा।


7. рд╢ुрдХ्рд░ рдФрд░ рдЙрджुрдо्рдмрд░

рд╢ुрдХ्рд░ рдХा рд╕ंрдмंрдз—

  • рд╕ौंрджрд░्рдп,
  • рдк्рд░ेрдо,
  • рджांрдкрдд्рдп,
  • рдХрд▓ा,
  • рд╕ुрдЦ,
  • рднोрдЧ,
  • рдк्рд░рдЬрдирди

рд╕े рд╣ै।

рдХुрдЫ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рд╢ुрдХ्рд░ рдХे рд╕ाрде рдЙрджुрдо्рдмрд░ (рдЧूрд▓рд░) рдХा рд╕ंрдмंрдз рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЙрджुрдо्рдмрд░ рднाрд░рддीрдп рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╡ृрдХ्рд╖ рд╣ै рдФрд░ рдФрд╖рдзीрдп рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднी рдЗрд╕рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рд░рд╣ा рд╣ै।

рд╢ुрдХ्рд░ рдХेрд╡рд▓ рднौрддिрдХ рд╕ुрдЦ рдХा рдЧ्рд░рд╣ рдирд╣ीं рд╣ै।

рдЙрд╕рдХा рдЙрдЪ्рдЪрддрд░ рдкрдХ्рд╖ рд╣ै—

рдк्рд░ेрдо, рдХрд▓ा, рд╕ौंрджрд░्рдп рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рд╕ृрдЬрдиाрдд्рдордХ рд╢рдХ्рддि।

рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рд╢ुрдХ्рд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡рдирд╕्рдкрддि-рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдк्рд░рдЬрдирди рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рдКрд░्рдЬा рдХा рдк्рд░рддीрдХрд╡ाрдж рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।


8. рд╢рдиि рдФрд░ рд╢рдоी

рд╢рдиि рдХा рд╕ंрдмंрдз—

  • рдХрд░्рдордлрд▓,
  • рд╢्рд░рдо,
  • рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди,
  • рд╡िрд▓ंрдм,
  • рдзैрд░्рдп,
  • рдХрдаिрдиाрдИ,
  • рд╕्рдеाрдпिрдд्рд╡

рд╕े рд╣ै।

рд╢рдиि рд╕े рд╢рдоी рд╡ृрдХ्рд╖ рдХा рд╕ंрдмंрдз рдЕрдд्рдпंрдд рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।

рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рджрд╢рд╣рд░ा рдФрд░ рд╢рдоी-рдкूрдЬрди рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЗрд╕рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдзाрд░्рдоिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै।

рд╢рдоी рдХा рд╕ंрджेрд╢ рдоाрдиो рд╢рдиि рдХे рд╕िрдж्рдзांрдд рд╕े рдоेрд▓ рдЦाрддा рд╣ै—

рдХрдаिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рднी рдЯिрдХे рд░рд╣рдиा।

рд╢рдиि рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рддुрд░ंрдд рдлрд▓ рджेрдиे рдХे рдмрдЬाрдп рдХрд░्рдо, рдзैрд░्рдп рдФрд░ рд╕рдордп рдХा рдкाрда рдкрдв़ाрддा рд╣ै।

рд╢рдоी рднी рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рд╕рд╣рдирд╢ीрд▓рддा рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрди рдЧрдпा рд╣ै।


9. рд░ाрд╣ु рдФрд░ рджूрд░्рд╡ा

рд░ाрд╣ु рдХी рдк्рд░рдХृрддि рдЕрди्рдп рдЧ्рд░рд╣ों рд╕े рднिрди्рди рд╣ै।

рд╡рд╣—

  • рдЕрд╕ाрдоाрди्рдпрддा,
  • рд╡िрд╕्рддाрд░,
  • рдн्рд░рдо,
  • рдЖрдХांрдХ्рд╖ा,
  • рднौрддिрдХ рдЖрдХрд░्рд╖рдг,
  • рд╕ीрдоाрдУं рдХो рддोрдб़рдиे

рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।

рдХुрдЫ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рд░ाрд╣ु рдХो рджूрд░्рд╡ा рдЕрдерд╡ा рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।

рджूрд░्рд╡ा рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рдмрд╣ुрдд рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдлैрд▓рддी рд╣ै рдФрд░ рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рднी рдЬीрд╡िрдд рд░рд╣рддी рд╣ै।

рдпрд╣ рдЧुрдг рд░ाрд╣ु рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдФрд░ рд╕ीрдоा-рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╡ाрд▓े рдк्рд░рддीрдХрд╡ाрдж рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╣ाрд▓ाँрдХि рд░ाрд╣ु-рдХेрддु рдХे рд╡ृрдХ्рд╖-рд╕ंрдмंрдзी рдорддों рдоें рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдФрд░ рдЧ्рд░ंрдеीрдп рд╡िрд╡िрдзрддा рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдз्рдпाрди рджेрдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ै।


10. рдХेрддु рдФрд░ рдХुрд╢

рдХेрддु рдХा рд╕ंрдмंрдз—

  • рд╡ैрд░ाрдЧ्рдп,
  • рдоोрдХ्рд╖,
  • рдЕंрддрд░्рдоुрдЦрддा,
  • рд╡िрдЪ्рдЫेрдж,
  • рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЕрдиुрднрд╡

рд╕े рд╣ै।

рдХेрддु рдХे рд╕ाрде рдХुрд╢ рдХा рд╕ंрдмंрдз рдЕрдиेрдХ рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।

рдХुрд╢ рд╡ैрджिрдХ рдХрд░्рдордХांрдб рдоें рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।

рдпрдЬ्рдЮ, рд╕ंрдХрд▓्рдк, рдЖрд╕рди рдФрд░ рд╡िрднिрди्рди рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ंрд╕्рдХाрд░ों рдоें рдХुрд╢ рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдХुрд╢ рдФрд░ рдХेрддु рдХे рд╕ंрдмंрдз рдХो рд╡ैрд░ाрдЧ्рдп рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।


11. рдЧ्рд░рд╣-рд╡ृрдХ्рд╖ рд╕ंрдмंрдз рдХो рдХैрд╕े рд╕рдордЭें?

рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рд╕рдордЭрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рдпрджि рдХिрд╕ी рдЧ्рд░рд╣ рдХे рд╕ाрде рдХोрдИ рд╡ृрдХ्рд╖ рдЬोрдб़ा рдЧрдпा рд╣ै, рддो рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ рдирд╣ीं рдХि—

“рдЙрд╕ рдЧ्рд░рд╣ рдХो рдк्рд░рд╕рди्рди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдмрд╕ рд╡рд╣ी рд╡ृрдХ्рд╖ рд▓рдЧा рджें рдФрд░ рдЧ्рд░рд╣ рдХा рджोрд╖ рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ो рдЬाрдПрдЧा।”

рдРрд╕ा рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдмрд╣ुрдд рд╕рд░рд▓ рд╣ोрдЧा।

рд╡ृрдХ्рд╖ рд╕्рд╡рдпं рдПрдХ рдЬीрд╡िрдд рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै।

рдЬрдм рдХिрд╕ी рдЧ्рд░рд╣ рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡ृрдХ्рд╖ рд▓рдЧाрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рдЙрд╕рдХी рд╕ेрд╡ा рдХी рдЬाрддी рд╣ै рдпा рдЙрд╕рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै, рддो рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдХрдИ рд╕्рддрд░ рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं—

рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╕्рддрд░

рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рддि рд╢्рд░рдж्рдзा।

рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕्рддрд░

рдЧ्рд░рд╣-рджेрд╡рддा рдХे рдк्рд░рддि рдЙрдкाрд╕рдиा।

рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рд╕्рддрд░

рд╡рдирд╕्рдкрддि рдФрд░ рдЬीрд╡-рдЬрдЧрдд рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг।

рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕्рддрд░

рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдорди рдЙрд╕ рдЧ्рд░рд╣ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдЧुрдгों рдкрд░ рдХेंрдж्рд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।


12. рдЧ्рд░рд╣ों рдХी рд╢ांрддि рдФрд░ рд╡ृрдХ्рд╖

рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЧ्рд░рд╣-рд╢ांрддि рдХे рдЕрдиेрдХ рдЙрдкाрдп рдмрддाрдП рдЧрдП рд╣ैं—

  • рдоंрдд्рд░
  • рджाрди
  • рдЬрдк
  • рд╣ोрдо
  • рдкूрдЬा
  • рд╡्рд░рдд
  • рд╕ेрд╡ा
  • рд╡ृрдХ्рд╖ाрд░ोрдкрдг

рдЗрдирдоें рд╡ृрдХ्рд╖ाрд░ोрдкрдг рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕рдордп рдоें рдФрд░ рдмрдв़ рдЬाрддा рд╣ै।

рдпрджि рд╢рдиि рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡ृрдХ्рд╖ рд▓рдЧाрдиे рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рд╣ै, рддो рдЙрд╕рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд▓ाрдн рдХेрд╡рд▓ “рд╢рдиि рдХो рдк्рд░рд╕рди्рди рдХрд░рдиा” рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдк्рд░рдХृрддि рдХी рд╕ेрд╡ा рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рднी рд╣ै।

рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХिрд╕ी рдЧ्рд░рд╣ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдкौрдзे рдХी рд╕ेрд╡ा рд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рдиिрдпрдоिрддрддा, рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╕ंрдмंрдз рдХी рднाрд╡рдиा рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░ рд╕рдХрддी рд╣ै।


13. рдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рд╡ृрдХ्рд╖ — рдЬ्рдпोрддिрд╖ рд╕े рдЖрдЧे рдХी рджृрд╖्рдЯि

рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп рд╣рдоें рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрди-рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдПрдХ рдмрдб़े рд╕िрдж्рдзांрдд рддрдХ рд▓े рдЬाрддा рд╣ै।

рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें—

рдЖрдХाрд╢ рдоें рдЧ्рд░рд╣ рд╣ैं।

рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпाँ рд╣ैं।

рд╢рд░ीрд░ рдоें рдк्рд░ाрдг рд╣ै।

рдорди рдоें рд╡िрдЪाрд░ рд╣ैं।

рдФрд░ рдЗрди рд╕рдмрдХो рдПрдХ рд╣ी рд╡्рдпाрдкрдХ рдЛрдд рдФрд░ рдзрд░्рдо-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рднीрддрд░ рджेрдЦा рдЧрдпा।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдЧ्рд░рд╣-рд╡ृрдХ्рд╖ рд╕ंрдмंрдз рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп “рдЙрдкाрдп” рдмрдиाрдХрд░ рджेрдЦрдиे рд╕े рдЗрд╕рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХрдо рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।

рдпрд╣ рдордиुрд╖्рдп рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ंрдмंрдз рдХा рднी рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै।


14. рдХ्рдпा рд╣рд░ рдЧ्рд░ंрде рдоें рдПрдХ рд╣ी рдЧ्рд░рд╣-рд╡ृрдХ्рд╖ рд╕ूрдЪी рд╣ै?

рдирд╣ीं।

рдпрд╣ рд╡िрд╖рдп рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдоांрдЧрддा рд╣ै।

рдирд╡рдЧ्рд░рд╣ों рдФрд░ рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╡िрднिрди्рди рдЧ्рд░ंрдеों, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдФрд░ рдкूрдЬा-рдкрдж्рдзрддिрдпों рдоें рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕ूрдЪिрдпाँ рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ैं।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдХिрд╕ी рд╕ूрдЪी рдХो “рд╡ेрджों рдоें рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдпрд╣ी рдиौ рд╡ृрдХ्рд╖ рдмрддाрдП рдЧрдП рд╣ैं” рдХрд╣ рджेрдиा рддрднी рдЙрдЪिрдд рд╣ोрдЧा рдЬрдм рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоूрд▓ рд╡ैрджिрдХ рд╕्рд░ोрдд рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ो।

рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЕрдиेрдХ рд╕ंрдмंрдз рдкुрд░ाрдгिрдХ, рддांрдд्рд░िрдХ, рдЖрдпुрд░्рд╡ेрджिрдХ, рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рд▓ोрдХ-рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХे рдоेрд▓ рд╕े рднी рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдП рд╣ैं।

рдЗрд╕рд▓िрдП рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдпрддा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рддрд░ीрдХा рд╣ै—

рдЬिрд╕ рдЧ्рд░ंрде рдоें рдЬो рд╕ंрдмंрдз рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै, рдЙрд╕े рдЙрд╕ी рд╕्рд░ोрдд рдФрд░ рд╕ंрджрд░्рдн рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा।


15. рдирд╡рдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХा рд╕ंрджेрд╢

рдирд╡рдЧ्рд░рд╣ों рдХे рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХा рд╕рдмрд╕े рд╕ुंрджрд░ рд╕ंрджेрд╢ рд╢ाрдпрдж рдпрд╣ рд╣ै рдХि рднाрд░рддीрдп рдЪिंрддрди рдоें рдЧ्рд░рд╣ों рдХी рдЙрдкाрд╕рдиा рдХेрд╡рд▓ рдЖрдХाрд╢ рдХी рдУрд░ рджेрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдирд╣ीं рдеी।

рдЖрдХाрд╢ीрдп рд╢рдХ्рддि рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдкृрде्рд╡ी рдХी рд╕ेрд╡ा рд╕े рднी рдЬुрдб़рддा рд╣ै।

рдпрджि рд╕ूрд░्рдп рдЬीрд╡рди рджेрддा рд╣ै, рддो рд╡ृрдХ्рд╖ рдЙрд╕ рдЬीрд╡рди рдХो рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдзाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдпрджि рдЪंрдж्рд░рдоा рд░рд╕ рдФрд░ рдорди рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै, рддो рд╡ृрдХ्рд╖ рдЙрд╕ рд░рд╕ рдХो рдЕрдкрдиे рднीрддрд░ рдзाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдпрджि рд╢рдиि рдХрд░्рдо рдФрд░ рдзैрд░्рдп рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै, рддो рд╡ृрдХ्рд╖ рд╡рд░्рд╖ों рддрдХ рдЦрдб़े рд░рд╣рдХрд░ рдзैрд░्рдп рдХा рдЬीрд╡ंрдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рджेрддे рд╣ैं।

рдпрджि рдЧुрд░ु рдЬ्рдЮाрди рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै, рддो рд╡िрд╢ाрд▓ рд╡ृрдХ्рд╖ рд╕्рд╡рдпं рдПрдХ рдоौрди рдЧुрд░ु рдХी рддрд░рд╣ рдордиुрд╖्рдп рдХो рдЫाрдпा, рдлрд▓ рдФрд░ рдЖрд╢्рд░рдп рджेрддा рд╣ै।


рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

рдирд╡рдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХा рд╕ंрдмंрдз рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЧ्рд░рд╣, рджेрд╡рддा, рдк्рд░рдХृрддि, рдФрд╖рдзि рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рдЧрд╣рд░े рд╕ंрдмंрдз рдХी рдУрд░ рд╕ंрдХेрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

рдЗрд╕े рдХेрд╡рд▓ рдЧ्рд░рд╣-рджोрд╖ рджूрд░ рдХрд░рдиे рдХा рдпांрдд्рд░िрдХ рдЙрдкाрдп рди рдоाрдирдХрд░ рдк्рд░рдХृрддि-рдЙрдкाрд╕рдиा рдФрд░ рдЧ्рд░рд╣-рддрдд्рдд्рд╡ рдХी рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрдиा рдЕрдзिрдХ рд╕ाрд░्рдердХ рд╣ै।

рд╕ूрд░्рдп рдХा рддेрдЬ, рдЪंрдж्рд░рдоा рдХा рд░рд╕, рдоंрдЧрд▓ рдХी рд╢рдХ्рддि, рдмुрдз рдХी рдмुрдж्рдзि, рдЧुрд░ु рдХा рдЬ्рдЮाрди, рд╢ुрдХ्рд░ рдХा рд╕ौंрджрд░्рдп, рд╢рдиि рдХा рдзैрд░्рдп рддрдеा рд░ाрд╣ु-рдХेрддु рдХी рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдФрд░ рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╢рдХ्рддिрдпाँ—рдЗрди рд╕рдмрдХो рд╡ृрдХ्рд╖ों рдФрд░ рд╡рдирд╕्рдкрддिрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдФрд░ рд╢ाрдпрдж рдпрд╣ी рднाрд░рддीрдп рджृрд╖्рдЯि рдХा рдоूрд▓ рд╕ंрджेрд╢ рд╣ै—

рдЧ्рд░рд╣ों рдХी рд╢ांрддि рдХेрд╡рд▓ рдЖрдХाрд╢ рдХी рдУрд░ рджेрдЦрдХрд░ рдирд╣ीं, рдкृрде्рд╡ी рдХे рдк्рд░рддि рдЕрдкрдиे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдХो рдмрджрд▓рдХрд░ рднी рд╣ोрддी рд╣ै।

рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХृрддि рд╕े рд╣рдоाрд░ा рд╢рд░ीрд░ рдмрдиा рд╣ै, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╡ृрдХ्рд╖ों рдХी рд╕ेрд╡ा рднी рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдЙрдкाрд╕рдиा рд╣ै।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдирд╡рдЧ्рд░рд╣-рд╡ृрдХ्рд╖ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рд╕рдордЭрдиा рдХेрд╡рд▓ рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдХो рд╕рдордЭрдиा рдирд╣ीं рд╣ै; рдпрд╣ рдордиुрд╖्рдп, рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдм्рд░рд╣्рдоांрдб рдХे рдмीрдЪ рднाрд░рддीрдп рдЪिंрддрди рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд рд╕ंрдмंрдз рдХो рд╕рдордЭрдиा рднी рд╣ै।

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдХ्рдпों рд╡рд░्рдЬिрдд рдоाрдиा рдЧрдпा? — рдкрд░ंрдкрд░ा, рдЧुрдг-рдоिрд▓ाрди рдФрд░ рджोрд╖-рднंрдЧ

 

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдХ्рдпों рд╡рд░्рдЬिрдд рдоाрдиा рдЧрдпा? — рдкрд░ंрдкрд░ा, рдЧुрдг-рдоिрд▓ाрди рдФрд░ рджोрд╖-рднंрдЧ

рд╡िрд╡ाрд╣-рдоिрд▓ाрди рдХी рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдиाрдб़ी рджोрд╖ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдЪрд░्рдЪिрдд рдФрд░ рдХрднी-рдХрднी рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рднрдп рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд╡िрд╖рдп рд╣ै। рд╡рд░ рдФрд░ рд╡рдзू рдХी рд╕рдоाрди рдиाрдб़ी рджेрдЦрдХрд░ рдЕрдиेрдХ рдмाрд░ рддुрд░ंрдд рдпрд╣ рдХрд╣ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै—“рдиाрдб़ी рджोрд╖ рд╣ै, рд╡िрд╡ाрд╣ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।”

рд▓ेрдХिрди рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╡िрд╖рдп рдХो рдЗрд╕ рдПрдХ рд╡ाрдХ्рдп рдоें рд╕рдоाрдк्рдд рдХрд░ рджेрдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ै।

рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рд╣ै—

рд╕рдоाрди рдиाрдб़ी рдХो рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд▓िрдП рджोрд╖рдкूрд░्рдг рдХ्рдпों рдоाрдиा рдЧрдпा?

рдЗрд╕ рдк्рд░рд╢्рди рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдХेрд╡рд▓ рдЕрд╖्рдЯрдХूрдЯ рдХे 8 рдЕंрдХों рдоें рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдкीрдЫे рдирдХ्рд╖рдд्рд░-рд╡िрдЪाрд░, рд╢рд░ीрд░рдЧрдд рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп, рд╕ंрддाрдиोрдд्рдкрдд्рддि, рдк्рд░ाрдг-рддрдд्рдд्рд╡ рдФрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рд╕ंрд╕्рдеा рдХी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдЬुрдб़ी рд╣ुрдИ рд╣ै। рд╕ाрде рд╣ी, рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдиे рджोрд╖-рднंрдЧ рдФрд░ рдкрд░िрд╣ाрд░ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рднी рд░рдЦी рд╣ै।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рддीрди рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХрд░рдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै—

рдкрд░ंрдкрд░ा → рдиाрдб़ी рдХा рдЕрд░्рде → рджोрд╖ рдФрд░ рдЙрд╕рдХा рднंрдЧ।


1. рд╡िрд╡ाрд╣ рдХेрд╡рд▓ рджो рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рд╕ंрдмंрдз рдирд╣ीं рдеा

рднाрд░рддीрдп рд╡िрд╡ाрд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рдХेрд╡рд▓ рджो рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХे рдиिрдЬी рд╕ंрдмंрдз рдХे рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЧрдпा।

рд╡िрд╡ाрд╣ рдХो рдзрд░्рдо, рдк्рд░рдЬा рдФрд░ рд░рддि рд╕े рдЬोрдб़ा рдЧрдпा।

рдЕрд░्рдеाрдд् рд╡िрд╡ाрд╣ рдоें—

  • рдзрд░्рдо рдХा рдкाрд▓рди,
  • рдЧृрд╣рд╕्рде рдЬीрд╡рди,
  • рд╕ंрддाрдиोрдд्рдкрдд्рддि,
  • рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╡ंрд╢ рдХी рдиिрд░ंрддрд░рддा,
  • рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡

рдЬैрд╕े рдЕрдиेрдХ рдЖрдпाрдо рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдеे।

рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдк्рд░ाрдЪीрди рд╡िрд╡ाрд╣-рдоिрд▓ाрди рдоें рдХेрд╡рд▓ рдпрд╣ рдирд╣ीं рджेрдЦा рдЧрдпा рдХि рд╡рд░-рд╡рдзू рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рдкрд╕ंрдж рдХрд░рддे рд╣ैं рдпा рдирд╣ीं।

рдпрд╣ рднी рджेрдЦा рдЧрдпा рдХि рдЙрдирдХे рдмीрдЪ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдоाрдирд╕िрдХ, рд╕्рд╡рднाрд╡рдЧрдд рдФрд░ рд╕ंрддाрди-рд╕ंрдмंрдзी рдЕрдиुрдХूрд▓рддा рдХैрд╕ी рд╣ै।

рдЕрд╖्рдЯрдХूрдЯ рдоिрд▓ाрди рдЗрд╕ी рд╡्рдпाрдкрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдХा рдПрдХ рднाрдЧ рд╣ै।


2. рдЕрд╖्рдЯрдХूрдЯ рдоें рдиाрдб़ी рдХा рдорд╣рдд्рд╡

рдЕрд╖्рдЯрдХूрдЯ рдоें рдХुрд▓ 36 рдЧुрдг рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं।

рдЗрдирдоें рдиाрдб़ी рдХो 8 рдЧुрдг рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ैं।

рдЕрд░्рдеाрдд् рдиाрдб़ी рдХा рднाрд░ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ै।

рдЖрда рдХूрдЯ рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╣ैं—

  1. рд╡рд░्рдг — 1
  2. рд╡рд╢्рдп — 2
  3. рддाрд░ा — 3
  4. рдпोрдиि — 4
  5. рдЧ्рд░рд╣ рдоैрдд्рд░ी — 5
  6. рдЧрдг — 6
  7. рднрдХूрдЯ — 7
  8. рдиाрдб़ी — 8

рдЗрд╕ рдХ्рд░рдо рдоें рдиाрдб़ी рдХो рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдЕंрдХ рдоिрд▓рдиा рдЕрдкрдиे рдЖрдк рдоें рдмрддाрддा рд╣ै рдХि рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╡िрд╡ाрд╣-рдоिрд▓ाрди рдоें рдЗрд╕े рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдиा рдЧрдпा।

рд╕ाрдоाрди्рдп рдиिрдпрдо рд╣ै—

рд╡рд░ рдФрд░ рд╡рдзू рдХी рдиाрдб़ी рдЕрд▓рдЧ рд╣ो → рдиाрдб़ी рдХूрдЯ рдЕрдиुрдХूрд▓।

рд╡рд░ рдФрд░ рд╡рдзू рдХी рдиाрдб़ी рд╕рдоाрди рд╣ो → рдиाрдб़ी рджोрд╖।

рд▓ेрдХिрди “рд╕рдоाрди” рдХ्рдпों рджोрд╖рдкूрд░्рдг рд╣ै, рдпрд╣ी рдЕрд╕рд▓ी рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै।


3. рдиाрдб़ी рдХे рддीрди рдк्рд░рдХाрд░

27 рдирдХ्рд╖рдд्рд░ों рдХो рддीрди рдиाрдб़िрдпों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै—

рдЖрджि рдиाрдб़ी

рдордз्рдп рдиाрдб़ी

рдЕрди्рдд्рдп рдиाрдб़ी

рд╡рд░ рдФрд░ рд╡рдзू рдХे рдЬрди्рдо рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрдирдХी рдиाрдб़ी рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै।

рдпрджि рджोрдиों рдХी рдиाрдб़ी рдПрдХ рд╣ी рд╣ो рддो рд╕рдоाрди рдиाрдб़ी рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।

рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдпрджि рджोрдиों рдХी рдиाрдб़ी рдЖрджि рд╣ै, рддो рдЖрджि-рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдоाрдиा рдЬाрдПрдЧा।

рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдордз्рдп-рдордз्рдп рдпा рдЕрди्рдд्рдп-рдЕрди्рдд्рдп рдоें рднी рд╕рдоाрдирддा рджोрд╖ рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।


4. “рдиाрдб़ी” рд╢рдм्рдж рдХा рд╕ंрдХेрдд

рдиाрдб़ी рд╢рдм्рдж рдХा рд╕ाрдоाрди्рдп рдЕрд░्рде рдк्рд░рд╡ाрд╣, рдоाрд░्рдЧ рдпा рдЬीрд╡рди-рдКрд░्рдЬा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╣ै।

рдпोрдЧ рдФрд░ рдЖрдпुрд░्рд╡ेрджिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдиाрдб़ी рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдк्рд░ाрдг рдФрд░ рд╢рд░ीрд░ рдХे рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рд╡िрд╡ाрд╣-рдоिрд▓ाрди рдХी рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдиाрдб़ी рдХो рдЗрд╕ी рд╡्рдпाрдкрдХ рд╢ाрд░ीрд░िрдХ-рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдФрд░ рдк्рд░ाрдгिрдХ рдЕрдиुрдХूрд▓рддा рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рд╕े рдЬोрдб़рдХрд░ рд╕рдордЭा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдиाрдб़ी рдХूрдЯ рдХा рд╡िрд╖рдп рдХेрд╡рд▓ рд╕्рд╡рднाрд╡ рдирд╣ीं рд╣ै।

рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХे рд▓िрдП рдЧрдг, рдЧ्рд░рд╣ рдоैрдд्рд░ी рдФрд░ рдЕрди्рдп рдХूрдЯ рдЕрд▓рдЧ рд╕े рд╣ैं।

рдиाрдб़ी рдХा рд╕ंрдмंрдз рдЕрдзिрдХ рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдЕрдиुрдХूрд▓рддा рдФрд░ рд╕ंрддाрдиोрдд्рдкрдд्рддि рд╕े рдЬोрдб़ा рдЧрдпा рд╣ै।


5. рд╕рдоाрди рдиाрдб़ी рдХो рджोрд╖ рдХ्рдпों рдоाрдиा рдЧрдпा?

рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рддрд░्рдХ рдХो рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рдордЭा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै—

рдпрджि рдкрддि рдФрд░ рдкрдд्рдиी рдХी рдиाрдб़ी рд╕рдоाрди рд╣ै, рддो рдЙрдирдХे рд╢ाрд░ीрд░िрдХ/рдКрд░्рдЬाрдд्рдордХ рддрдд्рдд्рд╡ों рдоें рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╕рдоाрдирддा рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।

рд╡िрд╡ाрд╣ рдоें рдЬрд╣ाँ рдкूрд░рдХрддा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рдоाрдиी рдЧрдИ, рд╡рд╣ाँ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╕рдоाрдирддा рдХो рдХुрдЫ рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд╕ंрддाрди рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рдоाрдиा рдЧрдпा।

рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХो рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрддाрди-рд╕ंрдмंрдзी рд╡िрд╖рдпों рд╕े рдЬोрдб़ा рдЧрдпा।

рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕े рдЖрдзुрдиिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдХे рдЕрд░्рде рдоें рд╕ीрдзे рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ incompatibility рдХрд╣рдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा।

рдпрд╣ рдПрдХ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рдоॉрдбрд▓ рд╣ै।

рдпрджि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рд░ोрдЧ рдпा рд╕ंрддाрди-рд╕ंрдмंрдзी рдЬोрдЦिрдо рдХा рдк्рд░рд╢्рди рд╣ो, рддो рдЖрдзुрдиिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдФрд░ genetic counselling рдЕрдзिрдХ рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╕ाрдзрди рд╣ैं।


6. рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдФрд░ рд╕ंрддाрди

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдоें рд╕ंрддाрди рдХो рдЗрддрдиा рдорд╣рдд्рд╡ рдХ्рдпों рдоिрд▓ा?

рдХ्рдпोंрдХि рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЧृрд╣рд╕्рдеाрд╢्рд░рдо рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдк्рд░рдЬा рдеा।

рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡िрд╡ाрд╣-рдоिрд▓ाрди рдоें рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╕рдордЭा рдЧрдпा рдХि рднाрд╡ी рджंрдкрддी рдХे рдмीрдЪ рдРрд╕ी рдХोрдИ рдЧंрднीрд░ рдЕрд╕ंрдЧрддि рддो рдирд╣ीं рдЬिрд╕े рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕ंрддाрди рдХे рд▓िрдП рдмाрдзрдХ рдоाрдирддी рд╣ो।

рдпрд╣ीं рд╕े рдиाрдб़ी рдХूрдЯ рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдмрдв़рддा рд╣ै।

рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдлрд▓िрдд рд╕िрдж्рдзांрдд рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै—

рд╕ंрддाрди рдХा рдиिрд░्рдгрдп рдХेрд╡рд▓ рдиाрдб़ी рдХूрдЯ рд╕े рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा।

рд╕ंрддाрди рдХे рд▓िрдП рдЬрди्рдордХुंрдбрд▓ी рдоें—

  • рдкंрдЪрдо рднाрд╡
  • рдкंрдЪрдоेрд╢
  • рдЧुрд░ु
  • рдкंрдЪрдо рднाрд╡ рдкрд░ рджृрд╖्рдЯि
  • рдкंрдЪрдоेрд╢ рдХी рд╢рдХ्рддि
  • рд╕ंрдмंрдзिрдд рджрд╢ाрдПँ

рдЖрджि рдХो рднी рджेрдЦрдиा рд╣ोрдЧा।

рдЕрддः рдпрджि рдиाрдб़ी рджोрд╖ рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рджोрдиों рдХी рд╕ंрддाрди-рд╕ंрдмंрдзी рдХुंрдбрд▓िрдпाँ рдордЬрдмूрдд рд╣ैं, рддो рдХेрд╡рд▓ рдиाрдб़ी рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рджेрдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।


7. рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХा рдЕрд░्рде “рд╕ंрддाрди рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी” рдирд╣ीं рд╣ै

рдпрд╣ рдПрдХ рдмрд╣ुрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрддрд░ рд╣ै।

рдиाрдб़ी рджोрд╖ ≠ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд╕ंрддाрдирд╣ीрдирддा।

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдПрдХ рдЬोрдЦिрдо-рд╕ूрдЪрдХ рдпा рд╕ाрд╡рдзाрдиी-рд╕ूрдЪрдХ рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै।

рдХिрд╕ी рднी рджोрд╖ рдХा рдлрд▓ рдЙрд╕рдХी рддीрд╡्рд░рддा, рдЕрди्рдп рдпोрдЧों рдФрд░ рджोрд╖-рднंрдЧ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдХрд░рддा рд╣ै।

рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдоें рдХिрд╕ी рдПрдХ рдпोрдЧ рдХो рджेрдЦрдХрд░ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдШрдЯрдиा рдШोрд╖िрдд рдХрд░рдиा рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।


8. рджोрд╖-рднंрдЧ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХ्рдпों рд╣ै?

рдпрджि рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдЗрддрдиा рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рд╣ोрддा рдХि рд╕рдоाрди рдиाрдб़ी рдХा рдЕрд░्рде рд╣рд░ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдиिрд╖िрдж्рдз рд╣ोрддा, рддो рджोрд╖-рднंрдЧ рдХी рдЕрд╡рдзाрд░рдгा рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ोрддी।

рд▓ेрдХिрди рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдоें рдЕрдиेрдХ рджोрд╖ों рдХे рднंрдЧ рдпा рдкрд░िрд╣ाрд░ рдмрддाрдП рдЧрдП рд╣ैं।

рдЗрд╕рдХा рдоूрд▓ рд╕िрдж्рдзांрдд рд╣ै—

рдПрдХ рдк्рд░рддिрдХूрд▓ рд╕ंрдХेрдд рдХो рджूрд╕рд░े рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╕ंрдХेрдд рдиिрд╖्рдк्рд░рднाрд╡ी рдпा рдХрдо рдк्рд░рднाрд╡ी рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдиाрдб़ी рджोрд╖ рджिрдЦाрдИ рджेрдиे рдкрд░ рдЖрдЧे рдЬाँрдЪ рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдП।


9. рдиाрдб़ी рджोрд╖-рднंрдЧ рдоें рдХ्рдпा рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै?

рд╡िрднिрди्рди рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рдЧ्рд░ंрдеों рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдиाрдб़ी рджोрд╖-рднंрдЧ рдХे рдиिрдпрдоों рдоें рдЕंрддрд░ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХिрд╕ी рдПрдХ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╕ूрдЪी рдХो рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиिрдпрдо рдоाрдирдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।

рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдоिрд▓ाрди рдоें рдиिрдо्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рддрдд्рд╡ों рдкрд░ рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै—

  • рд╡рд░-рд╡рдзू рдХी рдЬрди्рдо рд░ाрд╢ि
  • рдирдХ्рд╖рдд्рд░
  • рдирдХ्рд╖рдд्рд░ाрдзिрдкрддि
  • рдЪрд░рдг
  • рдЧ्рд░рд╣ों рдХे рд╕ंрдмंрдз
  • рд░ाрд╢ि рд╕्рд╡ाрдоिрдпों рдХी рдоैрдд्рд░ी
  • рдЕрди्рдп рдХूрдЯों рдХी рд╕्рдеिрддि
  • рд╡िрд╡ाрд╣-рд╕ंрдмंрдзी рдХुंрдбрд▓ी рдХे рдпोрдЧ

рдЕрд░्рдеाрдд्—

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдоिрд▓ा → рддुрд░ंрдд рдиिрд╖ेрдз рдирд╣ीं।

рдкрд╣рд▓े—

рджोрд╖-рднंрдЧ рдХी рдЬाँрдЪ।

рдлिрд░—

рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХुंрдбрд▓ी рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди।


10. рд╕рдоाрди рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдФрд░ рд╕рдоाрди рдиाрдб़ी рдоें рдЕंрддрд░

рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рдпрд╣ рднी рд╣ै рдХि рд╕рдоाрди рдиाрдб़ी рдФрд░ рд╕рдоाрди рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдПрдХ рд╣ी рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ैं।

рдиाрдб़ी рддीрди рд╡рд░्рдЧों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдирдХ्рд╖рдд्рд░ 27 рд╣ैं।

рдЗрд╕рд▓िрдП рджो рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХा рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рдиाрдб़ी рд╕рдоाрди рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।

рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдХेрд╡рд▓ рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рджेрдЦрдХрд░ рдиाрдб़ी рдХा рдиिрд░्рдгрдп рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा; рдирдХ्рд╖рдд्рд░ рд╕े рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдиाрдб़ी-рд╕рдоूрд╣ рджेрдЦрдиा рдкрдб़рддा рд╣ै।


11. рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдФрд░ рдЕрди्рдп рдХूрдЯ

рдиाрдб़ी рдХो рдЕрдХेрд▓े рдкрдв़рдиा рднी рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।

рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП рдпрджि—

  • рдЧрдг рдЕрдЪ्рдЫा рд╣ै,
  • рдЧ्рд░рд╣ рдоैрдд्рд░ी рдЕрдЪ्рдЫी рд╣ै,
  • рдпोрдиि рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╣ै,
  • рднрдХूрдЯ рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╣ै,
  • рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡ рдордЬрдмूрдд рд╣ैं,
  • рдирд╡ांрд╢ рд╢ुрдн рд╣ै,

рддो рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдЙрд╕ рдкूрд░े рдЪिрдд्рд░ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдХрд░рдиी рдЪाрд╣िрдП।

рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдпрджि рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдирд╣ीं рд╣ै рд▓ेрдХिрди—

  • рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡ рдЧंрднीрд░ рд░ूрдк рд╕े рдкीрдб़िрдд рд╣ै,
  • рд╕рдк्рддрдоेрд╢ рдХрдордЬोрд░ рд╣ै,
  • рд╢ुрдХ्рд░/рдЧुрд░ु рдкрд░ рдЧंрднीрд░ рдкाрдк рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ै,
  • рдирд╡ांрд╢ рдоें рджांрдкрдд्рдп рдХे рдХрдаिрди рд╕ंрдХेрдд рд╣ैं,

рддो рдХेрд╡рд▓ “рдиाрдб़ी рдирд╣ीं рд╣ै” рдХрд╣рдХрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХो рдкूрд░्рдгрддः рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдоाрди рд▓ेрдиा рднी рдЧрд▓рдд рд╣ोрдЧा।


12. рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдФрд░ рдирд╡ांрд╢

рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдлрд▓िрдд рдоें D-9 рдирд╡ांрд╢ рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдЕрдд्рдпंрдд рд╣ै।

рдЕрд╖्рдЯрдХूрдЯ рдоिрд▓ाрди рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЕрдиुрдХूрд▓рддा рдмрддाрддा рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдирд╡ांрд╢ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЧрд╣рд░े рд╕्рд╡рд░ूрдк рдХो рд╕рдордЭрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдХрд░рддा рд╣ै।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдиाрдб़ी рджोрд╖ рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рджेрдЦрдиा рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै—

D-9 рдХा рд▓рдЧ्рди

рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡

рд╕рдк्рддрдоेрд╢

рд╢ुрдХ्рд░

рдЧुрд░ु

рдФрд░ рджोрдиों рдХी рдирд╡ांрд╢ рдХुंрдбрд▓िрдпों рдоें рдкрд░рд╕्рдкрд░ рд╡िрд╡ाрд╣-рд╕ंрдмंрдзी рд╕ंрдХेрдд।

рдпрджि рдпрд╣ाँ рдордЬрдмूрдд рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ंрдХेрдд рд╣ों, рддो рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХी рддीрд╡्рд░рддा рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдзिрдХ рд╕ंрддुрд▓िрдд рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдиिрдХाрд▓ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।


13. рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдФрд░ рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡

рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдХेंрдж्рд░ рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡ рд╣ै।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрджि рдиाрдб़ी рджोрд╖ рд╣ो рддो рдпрд╣ рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि—

  • рджोрдиों рдХी рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡ рд╕्рдеिрддि рдХैрд╕ी рд╣ै?
  • рд╕рдк्рддрдоेрд╢ рдХिрддрдиा рдордЬрдмूрдд рд╣ै?
  • рд╢ुрдХ्рд░ рдХी рд╕्рдеिрддि рдХैрд╕ी рд╣ै?
  • рдЧुрд░ु рдХी рд╕्рдеिрддि рдХैрд╕ी рд╣ै?
  • рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡ рдкрд░ рд╢ुрдн рдпा рдЕрд╢ुрдн рджृрд╖्рдЯि рд╣ै?
  • рд╕рдк्рддрдоेрд╢ рдХा рд╕ंрдмंрдз рдХिрд╕ рднाрд╡ рд╕े рд╣ै?

рдпрджि рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡ рджोрдиों рдХी рдХुंрдбрд▓िрдпों рдоें рдордЬрдмूрдд рд╣ै, рддो рдпрд╣ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХे рд▓िрдП рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рд╕ंрдХेрдд рд╣ै।


14. рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдФрд░ рдкंрдЪрдо рднाрд╡

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╕ंрддाрди рд╕े рдЬोрдб़ा рдЧрдпा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдкंрдЪрдо рднाрд╡ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।

рджेрдЦें—

рдкंрдЪрдоेрд╢ рдХрд╣ाँ рд╣ै?

рдкंрдЪрдо рднाрд╡ рдоें рдХौрди рдЧ्рд░рд╣ рд╣ैं?

рдЧुрд░ु рдХी рд╕्рдеिрддि рдХैрд╕ी рд╣ै?

рдкंрдЪрдо рднाрд╡ рдкрд░ рдХौрди рджृрд╖्рдЯि рдбाрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै?

рд╕ंрддाрди рд╕ंрдмंрдзी рджрд╢ाрдПँ рдХैрд╕ी рд╣ैं?

рдЗрд╕рд╕े рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиे рдоें рд╕рд╣ाрдпрддा рдоिрд▓ рд╕рдХрддी рд╣ै рдХि рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХा рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╕ंрддाрди-рд╕ंрдмंрдзी рд╕ंрдХेрдд рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬрди्рдордХुंрдбрд▓ी рдоें рдХिрддрдиा рдкुрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै।


15. рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХो “рдЕрд▓рдЧाрд╡” рдХा рдХाрд░рдг рдмрдиाрдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं

рдЖрдЬ рдХрдИ рдмाрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдиिрд░्рдгрдп рдоें рдХेрд╡рд▓ рдЧुрдг-рдоिрд▓ाрди рдХो рдЗрддрдиा рдорд╣рдд्рд╡ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рд╡्рдпрдХ्рддि рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░рдХृрддि, рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдпों рдХी рдЙрдкेрдХ्рд╖ा рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।

рдпрд╣ рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।

рд╡िрд╡ाрд╣ рдоें рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рдоिрд▓ाрди рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП—

рд╕ंрднाрд╡िрдд рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдФрд░ рдЪुрдиौрддी рдХो рд╕рдордЭрдиा।

рди рдХि—

рднрдп рдкैрджा рдХрд░рдХे рдиिрд░्рдгрдп рдХрд░рд╡ाрдиा।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрджि рдиाрдб़ी рджोрд╖ рд╣ै, рддो рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдпрд╣ рдмрддाрдиा рдЕрдзिрдХ рдЙрдЪिрдд рд╣ै—

“рдпрд╣ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдХा рд╕ंрдХेрдд рд╣ै। рдЕрдм рдЗрд╕рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдпा рд╢рдорди рдХे рд▓िрдП рджोрдиों рдХी рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХुंрдбрд▓ी рджेрдЦрдиी рд╣ोрдЧी।”


16. “36 рдоें рдХिрддрдиे рдЧुрдг?” рд╕े рдЖрдЧे рдмрдв़рдиा рд╣ोрдЧा

рдЧुрдг рдоिрд▓ाрди рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдкूрд░ा рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдирд╣ीं рд╣ै।

рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे 32 рдЧुрдг рдоिрд▓ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдФрд░ рджूрд╕рд░े рдХे 24, рдлिрд░ рднी рджोрдиों рдХे рд╡िрд╡ाрд╣ рдоें рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬीрд╡рди рдоें рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдкрд░िрдгाрдо рд╣ो рд╕рдХрддे рд╣ैं।

рдХ्рдпों?

рдХ्рдпोंрдХि рд╡िрд╡ाрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдХूрдЯ рдоिрд▓ाрди рд╕े рдирд╣ीं рдЪрд▓рддा।

рд╡िрд╡ाрд╣ рдоें рджрд╢ा рднी рдЖрддी рд╣ै।

рдЧोрдЪрд░ рднी рдЖрддे рд╣ैं।

рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡ рд╕рдХ्рд░िрдп рд╣ोрддा рд╣ै।

рдирд╡ांрд╢ рдЕрдкрдиा рдлрд▓ рджेрддा рд╣ै।

рд╡्рдпрдХ्рддि рдХे рд╕ंрд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рднी рдлрд▓िрдд рд╣ोрддे рд╣ैं।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдЧुрдг-рдоिрд▓ाрди рдХो рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ screening tool рдХी рддрд░рд╣ рдФрд░ рдЬрди्рдордХुंрдбрд▓ी рдХो рд╡िрд╕्рддृрдд рдлрд▓िрдд рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦрдиा рдЕрдзिрдХ рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै।


17. рдХ्рдпा рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдмिрд▓्рдХुрд▓ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП?

рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╕рд░рд▓ рдмрдиाрдХрд░ рдХрд╣ें рддो рдЙрдд्рддрд░ рд╣ोрдЧा—рд╕рдоाрди рдиाрдб़ी рдХो рджोрд╖ рдоाрдиा рдЧрдпा рдФрд░ рдЙрд╕рд╕े рдмрдЪрдиे рдХी рд╕рд▓ाрд╣ рджी рдЧрдИ।

рд▓ेрдХिрди рд╡िрд╕्рддृрдд рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЙрдд्рддрд░ рдЕрдзिрдХ рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рд╣ै—

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै; рдкрд░ंрддु рдХेрд╡рд▓ рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╣рд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХो рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд░ूрдк рд╕े рдиिрд╖िрдж्рдз рдШोрд╖िрдд рдХрд░рдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।

рдХ्рдпोंрдХि—

  1. рджोрд╖-рднंрдЧ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рд╣ै।
  2. рдЕрди्рдп рдХूрдЯों рдХा рд╡िрдЪाрд░ рд╣ोрддा рд╣ै।
  3. рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡ рдЕрд▓рдЧ рд╕े рджेрдЦा рдЬाрддा рд╣ै।
  4. рдкंрдЪрдо рднाрд╡ рдФрд░ рд╕ंрддाрди рдпोрдЧ рдЕрд▓рдЧ рд╕े рджेрдЦे рдЬाрддे рд╣ैं।
  5. рдирд╡ांрд╢ рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।
  6. рджोрдиों рдХी рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХुंрдбрд▓िрдпों рдХी рд╢рдХ्рддि рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।

18. рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдпрддा рдХा рдЕрд░्рде рдХрдаोрд░рддा рдирд╣ीं, рд╕ंрджрд░्рдн рд╣ै

рдХिрд╕ी рднी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиिрдпрдо рдХो рдЙрд╕рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рд╕े рдХाрдЯрдХрд░ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।

рдпрджि рдХिрд╕ी рдЧ्рд░ंрде рдоें рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХा рдиिрд╖ेрдз рд╣ै, рддो рдпрд╣ рднी рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдЙрд╕ी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें—

  • рджोрд╖ рдХैрд╕े рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣ुрдЖ,
  • рдХिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рд▓ाрдЧू рд╣ै,
  • рдХौрди-рд╕े рдкрд░िрд╣ाрд░ рд╣ैं,
  • рдЕрди्рдп рдЧ्рд░рд╣рдпोрдЧ рдХ्рдпा рдХрд╣рддे рд╣ैं,

рдЗрди рд╕рдмрдХा рдХ्рдпा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै।

рдпрд╣ी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдлрд▓िрдд рдХी рд╕рд╣ी рдкрдж्рдзрддि рд╣ै।


рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдХो рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рд╡рд░्рдЬिрдд рдпा рдЕрдд्рдпंрдд рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдпोрдЧ्рдп рдЗрд╕рд▓िрдП рдоाрдиा рдЧрдпा рдХ्рдпोंрдХि рдиाрдб़ी рдХूрдЯ рдХो рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдк्рд░ाрдгिрдХ рдФрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рд╕ंрддाрди-рд╕ंрдмंрдзी рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рд╕े рдЬोрдб़ा рдЧрдпा।

рдЕрд╖्рдЯрдХूрдЯ рдХे 36 рдЧुрдгों рдоें рдиाрдб़ी рдХो 8 рдЕंрдХ рдоिрд▓рдиा рднी рдЗрд╕рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै।

рд▓ेрдХिрди рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ рдирд╣ीं рдХि—

“рд╡िрд╡ाрд╣ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдЕрд╕рдлрд▓ рд╣ोрдЧा”

рдпा

“рд╕ंрддाрди рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी।”

рдпрд╣ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдХो рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕рд░рд▓ рдмрдиा рджेрдЧा।

рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдлрд▓िрдд рдоें рджेрдЦрдиा рд╣ोрдЧा—

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рд╣ै → рдХ्рдпा рджोрд╖-рднंрдЧ рд╣ै? → рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡ рдХैрд╕ा рд╣ै? → рдкंрдЪрдо рднाрд╡ рдХैрд╕ा рд╣ै? → рдЧुрд░ु рдФрд░ рд╢ुрдХ्рд░ рдХैрд╕े рд╣ैं? → рдирд╡ांрд╢ рдХ्рдпा рдХрд╣рддा рд╣ै? → рджрд╢ा рдХ्рдпा рдХрд╣рддी рд╣ै?

рддрднी рдЕंрддिрдо рдиिрд░्рдгрдп рдХी рджिрд╢ा рдмрдирддी рд╣ै।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХा рд╕рдмрд╕े рд╕ंрддुрд▓िрдд рдЕрд░्рде рдпрд╣ рд╣ै—

“рдпрд╣ рд╡िрд╡ाрд╣ рдоें рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдФрд░ рд╕ंрддाрди-рд╕ंрдмंрдзी рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдХा рд╕ंрдХेрдд рд╣ै; рдЗрд╕े рдкूрд░ी рдХुंрдбрд▓ी рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдкрд░рдЦा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП।”

рдФрд░ рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдПрдХ рдЧंрднीрд░ рдЬ्рдпोрддिрд╖ी рдХे рд▓िрдП рдиाрдб़ी рджोрд╖ рджेрдЦрдХрд░ рдбрд░ рдкैрджा рдХрд░рдиा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕рдХे рдХाрд░рдг, рдЙрд╕рдХी рддीрд╡्рд░рддा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рднंрдЧ рдХो рд╕рдордЭрдиा рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХो рдЕंрддिрдо рдлैрд╕рд▓ा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЖрдЧे рдХी рдЬाँрдЪ рдХा рдкрд╣рд▓ा рдк्рд░рд╢्рди рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдФрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ — рдЗрд╕рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЕрд░्рде рдХ्рдпा рд╣ै?

 

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдФрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ — рдЗрд╕рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЕрд░्рде рдХ्рдпा рд╣ै?

рд╡िрд╡ाрд╣-рдоिрд▓ाрди рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХा рдиाрдо рд╕ुрдирддे рд╣ी рдЕрдХ्рд╕рд░ рдПрдХ рд╕ीрдзा рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдиिрдХाрд▓ рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै—“рдиाрдб़ी рд╕рдоाрди рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡िрд╡ाрд╣ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।” рд▓ेрдХिрди рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдХी рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рд╡िрд╖рдп рдЗрддрдиा рд╕рд░рд▓ рдирд╣ीं рд╣ै।

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХे рд▓िрдП рдкрд╣рд▓े рдпрд╣ рд╕рдордЭрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рдЕрд╖्рдЯрдХूрдЯ рдоिрд▓ाрди рдоें рдиाрдб़ी рдХा рд╕्рдеाрди рдХ्рдпा рд╣ै, рдиाрдб़ी рдХिрд╕рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддी рд╣ै рдФрд░ рд╕рдоाрди рдиाрдб़ी рдХो рджोрд╖ рдХ्рдпों рдоाрдиा рдЧрдпा।

рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡िрд╡ाрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдЧुрдгों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдЬोрдб़ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡िрд╡ाрд╣ рджो рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХे рд╢рд░ीрд░, рдорди, рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рдкрд░िрд╡ाрд░, рдзрд░्рдо, рдЬीрд╡рди-рд╢ैрд▓ी рдФрд░ рдк्рд░ाрд░рдм्рдз рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдиाрдб़ी рдХूрдЯ рдХो рднी рдЗрд╕ी рд╡्рдпाрдкрдХ рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣िрдП।


1. рдЕрд╖्рдЯрдХूрдЯ рдоें рдиाрдб़ी рдХा рд╕्рдеाрди

рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдЧुрдг-рдоिрд▓ाрди рдоें рдЖрда рдХूрдЯ рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं—

  1. рд╡рд░्рдг
  2. рд╡рд╢्рдп
  3. рддाрд░ा
  4. рдпोрдиि
  5. рдЧ्рд░рд╣ рдоैрдд्рд░ी
  6. рдЧрдг
  7. рднрдХूрдЯ
  8. рдиाрдб़ी

рдЗрдирдоें рдиाрдб़ी рдХो 8 рдЧुрдг рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं।

рдЕрд░्рдеाрдд् рдХुрд▓ 36 рдЧुрдгों рдоें рдиाрдб़ी рдХा рдпोрдЧрджाрди рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рд╣ै।

рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╡िрд╡ाрд╣-рдоिрд▓ाрди рдоें рдиाрдб़ी рдХो рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоाрдиा рдЧрдпा।

рд╕ाрдоाрди्рдп рдиिрдпрдо рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрджि рд╡рд░ рдФрд░ рд╡рдзू рдХी рдиाрдб़ी рд╕рдоाрди рд╣ो рддो рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдиाрдб़ी рдХूрдЯ рдоें рд╢ूрди्рдп рдЧुрдг рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं।

рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ीं рд╕े рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░рд╢्рди рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╣ोрддा рд╣ै—

рд╕рдоाрди рдиाрдб़ी рдХो рджोрд╖ рдХ्рдпों рдоाрдиा рдЧрдпा?


2. рдиाрдб़ी рдХे рддीрди рдк्рд░рдХाрд░

рдирдХ्рд╖рдд्рд░ों рдХो рддीрди рдиाрдб़िрдпों рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै—

рдЖрджि рдиाрдб़ी

рдордз्рдп рдиाрдб़ी

рдЕрди्рдд्рдп рдиाрдб़ी

27 рдирдХ्рд╖рдд्рд░ों рдХो рдЗрди рддीрди рд╕рдоूрд╣ों рдоें рдмाँрдЯрдХрд░ рд╡рд░ рдФрд░ рд╡рдзू рдХी рдиाрдб़ी рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै।

рдпрджि рджोрдиों рдХी рдиाрдб़ी рдЕрд▓рдЧ рд╣ै, рддो рдиाрдб़ी рдХूрдЯ рдоें рдкूрд░्рдг 8 рдЧुрдг рдоिрд▓рддे рд╣ैं।

рдпрджि рджोрдиों рдХी рдиाрдб़ी рд╕рдоाрди рд╣ै, рддो рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдоिрд▓ाрди-рдкрдж्рдзрддि рдоें рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।

рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕े рдХेрд╡рд▓ рдЕंрдХ-рдЧрдгिрдд рд╕рдордЭрдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।


3. рдиाрдб़ी рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕ंрдХेрдд

“рдиाрдб़ी” рд╢рдм्рдж рдХा рд╕ंрдмंрдз рд╢рд░ीрд░ рдХी рдк्рд░ाрдг-рд╢рдХ्рддि, рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдк्рд░рд╡ाрд╣ рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рдКрд░्рдЬा рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै।

рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рдиाрдб़ी рдХूрдЯ рдХा рд╕ंрдмंрдз рдоुрдЦ्рдпрддः рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдЕрдиुрдХूрд▓рддा, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп, рд╕ंрддाрдиोрдд्рдкрдд्рддि рдФрд░ рджांрдкрдд्рдп рдХी рдЬैрд╡िрдХ рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдпрддा рд╕े рдЬोрдб़ा рдЧрдпा рд╣ै।

рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдиाрдб़ी рдХो рдХेрд╡рд▓ рдоाрдирд╕िрдХ рд╕्рд╡рднाрд╡ рдХा рдХूрдЯ рдоाрдирдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।

рдЧ्рд░рд╣ рдоैрдд्рд░ी рдФрд░ рдЧрдг рдЬैрд╕े рдХूрдЯ рдордиोрд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдПрд╡ं рд╕्рд╡рднाрд╡рдЧрдд рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдХी рдЪрд░्рдЪा рдЕрдзिрдХ рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЬрдмрдХि рдиाрдб़ी рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдФрд░ рдк्рд░рдЬрдирди-рд╕ंрдмंрдзी рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै।


4. рд╕рдоाрди рдиाрдб़ी рдоें рд╕рдорд╕्рдпा рдХ्рдпा рдоाрдиी рдЧрдИ?

рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рддрд░्рдХ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдпрджि рдкрддि рдФрд░ рдкрдд्рдиी рдХी рдиाрдб़ी рд╕рдоाрди рд╣ो, рддो рджोрдиों рдоें рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╢ाрд░ीрд░िрдХ/рдКрд░्рдЬाрдд्рдордХ рд╕рдоाрдирддा рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै।

рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдЗрд╕े рд╕ंрддाрди рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдХा рд╕ंрдХेрдд рдоाрдиा рдЧрдпा।

рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХो рд╕ंрддाрди-рд╕ंрдмंрдзी рдХрдаिрдиाрдЗрдпों рд╕े рдЬोрдб़ा рдЧрдпा рд╣ै।

рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ाрд╡рдзाрдиी рд╣ै—

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХो рдЖрдзुрдиिрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдХिрд╕ी рдиिрд╢्рдЪिрдд рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рдмीрдоाрд░ी рдпा рд╕ंрддाрдирд╣ीрдирддा рдХा рдк्рд░рдоाрдг рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬा рд╕рдХрддा।

рдпрджि рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдк्рд░рд╢्рди рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдпा рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рдЬोрдЦिрдо рдХा рд╣ै, рддो рдЪिрдХिрдд्рд╕рдХीрдп рдЬाँрдЪ рд╣ी рдЙрдЪिрдд рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै।

рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХो рдЙрд╕рдХे рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╣ी рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣िрдП।


5. рдХ्рдпा рдиाрдб़ी рджोрд╖ рд╣ोрдиे рдкрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП?

рдпрд╣ рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдк्рд░рд╢्рди рд╣ै।

рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдоिрд▓ाрди рдоें рд╕рдоाрди рдиाрдб़ी рдХो рджोрд╖ рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рдпрд╣ рдирд╣ीं рдХि рд╣рд░ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдиिрд╖िрдж्рдз рд╣ै।

рдХुंрдбрд▓ी рдоिрд▓ाрди рдоें рджोрд╖ों рдХे рдкрд░िрд╣ाрд░ рдпा рднंрдЧ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рднी рдоिрд▓рддी рд╣ै।

рдЕрд░्рдеाрдд् рдХिрд╕ी рдПрдХ рдХूрдЯ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдкूрд░ी рдЬрди्рдордХुंрдбрд▓ी рдХो рдЫोрдб़ рджेрдиा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣рдоेрд╢ा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।

рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдлрд▓िрдд рдоें рджेрдЦрдиा рдЪाрд╣िрдП—

  • рд╡рд░ рдХी рдЬрди्рдордХुंрдбрд▓ी
  • рд╡рдзू рдХी рдЬрди्рдордХुंрдбрд▓ी
  • рджोрдиों рдХी рдЪंрдж्рд░ рд░ाрд╢ि
  • рдирдХ्рд╖рдд्рд░
  • рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡
  • рд╕рдк्рддрдоेрд╢
  • рд╢ुрдХ्рд░
  • рдЧुрд░ु
  • рдкंрдЪрдо рднाрд╡
  • рдкंрдЪрдоेрд╢
  • рд╕ंрддाрди рдХे рдХाрд░рдХ
  • рдЖрдпु рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рд╕ंрдХेрдд
  • рджрд╢ा
  • рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╡िрд╡ाрд╣-рд╕ंрдмंрдзी рдпोрдЧ

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдЗрди рд╕рдмрдХे рдмीрдЪ рдПрдХ рд╕ंрдХेрдд рд╣ै, рд╕ंрдкूрд░्рдг рдиिрд░्рдгрдп рдирд╣ीं।


6. рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдФрд░ рд╕ंрддाрди

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХी рдЪрд░्рдЪा рдоें рд╕ंрддाрди рдХा рд╡िрд╖рдп рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖрддा рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕ंрддाрдиोрдд्рдкрдд्рддि рдФрд░ рд╡ंрд╢-рдкрд░ंрдкрд░ा рднी рдоाрдиा рдЧрдпा рдеा।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдкंрдЪрдо рднाрд╡ рдФрд░ рдкंрдЪрдоेрд╢ рдХी рд╕्рдеिрддि рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै।

рдпрджि рдиाрдб़ी рджोрд╖ рд╣ै рд▓ेрдХिрди—

  • рдкंрдЪрдо рднाрд╡ рдордЬрдмूрдд рд╣ै,
  • рдкंрдЪрдоेрд╢ рд╢ुрдн рд╕्рдеिрддि рдоें рд╣ै,
  • рдЧुрд░ु рдордЬрдмूрдд рд╣ै,
  • рдкंрдЪрдо рднाрд╡ рдкрд░ рд╢ुрдн рдк्рд░рднाрд╡ рд╣ै,
  • рд╕ंрддाрди рд╕ंрдмंрдзी рджрд╢ाрдПँ рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╣ैं,

рддो рдХेрд╡рд▓ рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕ंрддाрди рд╕ंрдмंрдзी рдиिрд╢्рдЪिрдд рдирдХाрд░ाрдд्рдордХ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдиिрдХाрд▓рдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।

рдЙрд▓рдЯे, рдпрджि рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдирд╣ीं рд╣ै рд▓ेрдХिрди рджोрдиों рдХुंрдбрд▓िрдпों рдоें рдкंрдЪрдо рднाрд╡ рдФрд░ рд╕ंрддाрди рдХाрд░рдХ рдЕрдд्рдпंрдд рдкीрдб़िрдд рд╣ैं, рддो рдХेрд╡рд▓ “рдиाрдб़ी рдирд╣ीं рд╣ै” рдХрд╣рдХрд░ рд╕ंрддाрди рдХा рдЖрд╢्рд╡ाрд╕рди рджेрдиा рднी рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।

рдпрд╣ीं рд╕े рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдлрд▓िрдд рд╢ुрд░ू рд╣ोрддा рд╣ै।


7. рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдмрдиाрдо рдкूрд░ी рдХुंрдбрд▓ी

рдЗрд╕े рдПрдХ рд╕рд░рд▓ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕े рд╕рдордЭें।

рдоाрди рд▓ीрдЬिрдП рдХिрд╕ी рджंрдкрддी рдХे 36 рдоें рдХेрд╡рд▓ 20 рдЧुрдг рдоिрд▓ рд░рд╣े рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди—

  • рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡ рдЕрдЪ्рдЫे рд╣ैं,
  • рд╕рдк्рддрдоेрд╢ рдордЬрдмूрдд рд╣ैं,
  • рдкंрдЪрдо рднाрд╡ рдЕрдЪ्рдЫे рд╣ैं,
  • рдЧुрд░ु рдФрд░ рд╢ुрдХ्рд░ рд╢ुрдн рд╣ैं,
  • рдЪंрдж्рд░рдоा рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдЕрдиुрдХूрд▓ рд╣ैं,
  • рджрд╢ाрдПँ рд╕рд╣рдпोрдЧी рд╣ैं।

рддो рдХेрд╡рд▓ рдЧुрдгों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рджेрдЦрдХрд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХो рдЕрд╕рдлрд▓ рдШोрд╖िрдд рдХрд░рдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।

рджूрд╕рд░ी рдУрд░ 32 рдпा 34 рдЧुрдг рдоिрд▓ рдЬाрдПँ, рд▓ेрдХिрди рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡ рдЕрдд्рдпंрдд рдкीрдб़िрдд рд╣ो, рд╕рдк्рддрдоेрд╢ рдЧंрднीрд░ рд░ूрдк рд╕े рджुрд░्рдмрд▓ рд╣ों рдФрд░ рджांрдкрдд्рдп рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрдХेрддрдХ рдЧ्рд░рд╣ों рдоें рдХрдаिрди рдпोрдЧ рд╣ों, рддो рдХेрд╡рд▓ рдЕрдзिрдХ рдЧुрдг рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рд╕рдлрд▓рддा рдХी рдЧाрд░ंрдЯी рдирд╣ीं рджेрддे।

рдЗрд╕рд▓िрдП—

рдЧुрдг рдоिрд▓ाрди screening рд╣ै; рдкूрд░ी рдХुंрдбрд▓ी рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдлрд▓िрдд рд╣ै।


8. рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХे рдкрд░िрд╣ाрд░

рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХे рдЕрдиेрдХ рднंрдЧ рдпा рдкрд░िрд╣ाрд░ рдмрддाрдП рдЧрдП рд╣ैं।

рд╡िрднिрди्рди рдЧ्рд░ंрдеों рдФрд░ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдЗрдирдХे рд╡िрд╡рд░рдг рдоें рдЕंрддрд░ рднी рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХिрд╕ी рдПрдХ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ-рд╕ूрдЪी рдХो рдЕंрддिрдо рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдиिрдпрдо рдоाрдирдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।

рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЬिрди рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХी рддीрд╡्рд░рддा рдХрдо рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै, рдЙрдирдоें рдирдХ्рд╖рдд्рд░, рд░ाрд╢ि, рдЪрд░рдг, рдирдХ्рд╖рдд्рд░ाрдзिрдкрддि рдФрд░ рдЕрди्рдп рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рд╕ंрдмंрдзों рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рд╡िрдЪाрд░ рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрджि рд╕рдоाрди рдиाрдб़ी рджिрдЦाрдИ рджे рддो рдЕрдЧрд▓ा рдк्рд░рд╢्рди рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП—

“рдХ्рдпा рдпрд╣ाँ рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХा рдкрд░िрд╣ाрд░ рдпा рднंрдЧ рдмрди рд░рд╣ा рд╣ै?”

рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдмाрдж—

“рдкूрд░ी рдХुंрдбрд▓ी рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдФрд░ рд╕ंрддाрди рдХे рдХ्рдпा рд╕ंрдХेрдд рд╣ैं?”


9. рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдФрд░ рд╡рд░्рдг рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХो рдХिрд╕ी рдЬाрддि рдпा рд╡рд░्рдг рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╕рдордЭрдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।

рдпрд╣ рдоुрдЦ्рдпрддः рдирдХ्рд╖рдд्рд░-рдЖрдзाрд░िрдд рдХूрдЯ рдоिрд▓ाрди рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ै।

рдЖрдкрдХी рдкिрдЫрд▓ी рдЪрд░्рдЪा рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рд╢्рди рдЙрдаा рдеा рдХि “рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдХो рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП?”

рдпрд╣ाँ рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрддрд░ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।

рд╡рд░्рдг рдХूрдЯ рдФрд░ рдиाрдб़ी рдХूрдЯ рджो рдЕрд▓рдЧ рдЕрд╡рдзाрд░рдгाрдПँ рд╣ैं।

рдЕрд╖्рдЯрдХूрдЯ рдоें “рд╡рд░्рдг” рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рдХूрдЯ рд╣ै, рдЬрдмрдХि рдиाрдб़ी рдЕрд▓рдЧ рдХूрдЯ рд╣ै।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХो рд╕ीрдзे “рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдиिрд╖ेрдз” рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рдиा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХो рд╕рд░рд▓ рдмрдиाрдХрд░ рдкेрд╢ рдХрд░рдиा рд╣ोрдЧा।

рдпрджि рдХिрд╕ी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдЧ्рд░ंрде рдоें рд╡рд░्рдг-рдЖрдзाрд░िрдд рдХोрдИ рдЕрд▓рдЧ рдиिрдпрдо рдоिрд▓рддा рд╣ै, рддो рдЙрд╕рдХे рдоूрд▓ рд╕ंрджрд░्рдн рд╕рд╣िрдд рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।


10. рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рджृрд╖्рдЯि

рдЖрдЬ рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдЕрд░्рде рдХेрд╡рд▓ рд╕ंрддाрдиोрдд्рдкрдд्рддि рдирд╣ीं рд╣ै।

рд╡िрд╡ाрд╣ рдоें—

  • рднाрд╡рдиाрдд्рдордХ рд╕рд╣рдпोрдЧ,
  • рдоाрдирд╕िрдХ рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп,
  • рдЖрд░्рдеिрдХ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг,
  • рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рдк्рд░рддि рджृрд╖्рдЯि,
  • рдЬीрд╡рди-рдоूрд▓्рдп,
  • рдХрд░िрдпрд░,
  • рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा,
  • рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп,
  • рд╕ंрдЪाрд░

рдЬैрд╕े рдЕрдиेрдХ рдкрд╣рд▓ू рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं।

рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡िрд╡ाрд╣-рдоिрд▓ाрди рдоें рдХेрд╡рд▓ рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдкрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЬोрд░ рджेрдиा рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा।

рдпрджि рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдпा рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рдмीрдоाрд░ी рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬोрдЦिрдо рд╣ो рддो premarital medical/genetic counselling рдЕрдзिрдХ рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рд╣ै।

рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рдоिрд▓ाрди рдХो рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдХे рд░ूрдк рдоें рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рдЪिрдХिрдд्рд╕ा-рдЬाँрдЪ рдХे рд╡िрдХрд▓्рдк рдХे рд░ूрдк рдоें рдирд╣ीं।


11. рдиाрдб़ी рд╕े рдЕрдзिрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХ्рдпा?

рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рднी рд╕рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा рдХि рдиाрдб़ी рдорд╣рдд्рд╡рд╣ीрди рд╣ै।

рдиाрдб़ी рдХो рдЕрд╖्рдЯрдХूрдЯ рдоें 8 рдЧुрдг рдоिрд▓े рд╣ैं рдФрд░ рдЗрд╕рд▓िрдП рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрд╕рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рд╣ै।

рд▓ेрдХिрди рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдиिрд░्рдгрдп рдХрд░рддे рд╕рдордп рд╣рдоें рдХрдИ рд╕्рддрд░ рджेрдЦрдиे рдЪाрд╣िрдП।

рдкрд╣рд▓ा рд╕्рддрд░ — рд╕्рд╡рднाрд╡

рдЪंрдж्рд░рдоा, рдЧ्рд░рд╣ рдоैрдд्рд░ी, рдЧрдг рдЖрджि।

рджूрд╕рд░ा рд╕्рддрд░ — рджांрдкрдд्рдп

рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡, рд╕рдк्рддрдоेрд╢, рд╢ुрдХ्рд░, рдЧुрд░ु рдЖрджि।

рддीрд╕рд░ा рд╕्рддрд░ — рд╕ंрддाрди

рдкंрдЪрдо рднाрд╡, рдкंрдЪрдоेрд╢, рдЧुрд░ु рдФрд░ рд╕ंрдмंрдзिрдд рдпोрдЧ।

рдЪौрдеा рд╕्рддрд░ — рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рдЬीрд╡рди

рджрд╢ाрдПँ, рдирд╡ांрд╢ рдФрд░ рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЧ्рд░рд╣ों рдХी рд╢рдХ्рддि।

рдкाँрдЪрд╡ाँ рд╕्рддрд░ — рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп

рджोрдиों рдХी рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдХुंрдбрд▓ी рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╕ंрдХेрдд рдФрд░ рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЪिрдХिрдд्рд╕ा рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг।

рдЗрд╕ рд╕рдордЧ्рд░ рджृрд╖्рдЯि рдоें рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХा рд╕рд╣ी рд╕्рдеाрди рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣ोрддा рд╣ै।


12. D-9 рдирд╡ांрд╢ рд╕े рдкुрд╖्рдЯि

рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рдЪрд░्рдЪा рдоें D-9 рдирд╡ांрд╢ рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।

рдпрджि рдЧुрдг рдоिрд▓ाрди рдоें рдиाрдб़ी рджोрд╖ рд╣ै, рддो D-9 рдХो рджेрдЦрдиा рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै।

рджेрдЦें—

  • D-9 рд▓рдЧ्рди
  • рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡
  • рд╕рдк्рддрдоेрд╢
  • рд╢ुрдХ्рд░
  • рдЧुрд░ु
  • рджोрдиों рдХुंрдбрд▓िрдпों рдХे рдирд╡ांрд╢ рдоें рд╡िрд╡ाрд╣-рд╕ंрдмंрдзी рд╕ंрдХेрдд
  • рджрд╢ा рдФрд░ рдЧ्рд░рд╣рдмрд▓

рдпрджि рдирд╡ांрд╢ рдоें рджांрдкрдд्рдп рдХे рд╕ंрдХेрдд рдЕрдЪ्рдЫे рд╣ैं, рддो рдХेрд╡рд▓ рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рднрдп рдкैрджा рдХрд░рдиा рдЙрдЪिрдд рдирд╣ीं।


13. рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХो “рднрдп” рдирд╣ीं, “рд╕ंрдХेрдд” рдХी рддрд░рд╣ рджेрдЦें

рдЬ्рдпोрддिрд╖ рдХा рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рднрдп рдкैрджा рдХрд░рдиा рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдпрджि рдХिрд╕ी рдпुрд╡ा рджंрдкрддी рдХो рдХेрд╡рд▓ рдпрд╣ рдХрд╣ рджिрдпा рдЬाрдП—

“рдиाрдб़ी рд╕рдоाрди рд╣ै, рд╡िрд╡ाрд╣ рдордд рдХрд░ो, рд╕ंрддाрди рдирд╣ीं рд╣ोрдЧी।”

рддो рдпрд╣ рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдд्рдпंрдд рдХрдаोрд░ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рд╣ोрдЧा।

рдЗрд╕рдХे рдмрдЬाрдп рдХрд╣ा рдЬाрдиा рдЪाрд╣िрдП—

“рдиाрдб़ी рдХूрдЯ рдоें рд╕рдоाрдирддा рд╣ै। рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЗрд╕े рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдХा рд╕ंрдХेрдд рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕрдм рджेрдЦрддे рд╣ैं рдХि рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХा рдХोрдИ рднंрдЧ рд╣ै рдпा рдирд╣ीं рдФрд░ рд╕рдк्рддрдо-рдкंрдЪрдо рднाрд╡ рддрдеा рджोрдиों рдХी рд╕рдордЧ्рд░ рдХुंрдбрд▓िрдпाँ рдХ्рдпा рд╕ंрдХेрдд рджेрддी рд╣ैं।”

рдпрд╣ рджृрд╖्рдЯिрдХोрдг рдЕрдзिрдХ рд╕ंрддुрд▓िрдд рдФрд░ рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рд╣ै।


14. рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдЕрд░्рде

рдкूрд░े рд╡िрд╖рдп рдХो рдПрдХ рд╡ाрдХ्рдп рдоें рд╕рдордЭрдиा рд╣ो рддो рдХрд╣ा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै—

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рд╡िрд╡ाрд╣ рдоें рд╢ाрд░ीрд░िрдХ, рдЬैрд╡िрдХ рдФрд░ рд╕ंрддाрди-рд╕ंрдмंрдзी рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдХे рдк्рд░рддि рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рд╕ाрд╡рдзाрдиी рдХा рд╕ंрдХेрдд рд╣ै; рдЗрд╕े рдЕрдХेрд▓े рд╡िрд╡ाрд╣-рд╡िрдЪ्рдЫेрдж рдХा рдЕंрддिрдо рдиिрд░्рдгрдп рдирд╣ीं рдмрдиाрдиा рдЪाрд╣िрдП।

рдЗрд╕рдоें рддीрди рдмाрддें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ैं—

рдкрд╣рд▓ी: рдиाрдб़ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ै।

рджूрд╕рд░ी: рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХा рд╢ाрд╕्рдд्рд░ीрдп рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै।

рддीрд╕рд░ी: рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдЕрдХेрд▓ा рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдирд╣ीं рд╣ै।


рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖

рд╡िрд╡ाрд╣-рдоिрд▓ाрди рдоें рдиाрдб़ी рдХूрдЯ рдХो 8 рдЧुрдг рджिрдП рдЧрдП рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдХрдо рдирд╣ीं рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा। рд▓ेрдХिрди рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЬो рднрдп рдФрд░ рдиिрд╢्рдЪिрдд рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рджिрдЦाрдИ рджेрддे рд╣ैं, рд╡े рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкूрд░ी рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рдкрдж्рдзрддि рдХो рдПрдХ рд╣ी рдиिрдпрдо рдоें рд╕ीрдоिрдд рдХрд░ рджेрддे рд╣ैं।

рдиाрдб़ी рдоुрдЦ्рдпрддः рдирдХ्рд╖рдд्рд░-рдЖрдзाрд░िрдд рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдПрд╡ं рдЬैрд╡िрдХ рд╕ाрдоंрдЬрд╕्рдп рдХे рд╕ंрдХेрдд рд╕े рдЬुрдб़ी рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै। рд╕рдоाрди рдиाрдб़ी рдХो рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рджोрд╖ рдоाрдиा рдЧрдпा рд╣ै, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ рд╕ंрддाрди рдФрд░ рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें।

рд▓ेрдХिрди рд╡िрд╡ाрд╣ рдХा рдЕंрддिрдо рдиिрд░्рдгрдп рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП—

рд╕рдк्рддрдо рднाрд╡, рд╕рдк्рддрдоेрд╢, рд╢ुрдХ्рд░, рдЧुрд░ु, рдЪंрдж्рд░рдоा, рдкंрдЪрдо рднाрд╡, рдкंрдЪрдоेрд╢, рдирд╡ांрд╢, рджрд╢ा рдФрд░ рджोрдиों рдХी рд╕ंрдкूрд░्рдг рдЬрди्рдордХुंрдбрд▓ी рдХो рджेрдЦрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै।

рдФрд░ рдЬрд╣ाँ рдиाрдб़ी рджोрд╖ рд╣ो, рд╡рд╣ाँ рдиाрдб़ी рджोрд╖-рднंрдЧ рдпा рдкрд░िрд╣ाрд░ рдХी рд╕्рдеिрддिрдпों рдХा рднी рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП।

рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд—

рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХो рднрдп рдХा рдХाрд░рдг рдирд╣ीं, рдкрд░ीрдХ्рд╖рдг рдХा рд╡िрд╖рдп рдмрдиाрдЗрдП।

рдХ्рдпोंрдХि рд╡िрд╡ाрд╣ рдХेрд╡рд▓ 36 рдЧुрдгों рдХा рдЬोрдб़ рдирд╣ीं рд╣ै।

рд╡िрд╡ाрд╣ рджो рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХे рд╢рд░ीрд░, рдорди, рд╕ंрд╕्рдХाрд░, рдзрд░्рдо, рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рдпाрдд्рд░ा рдХे рдоिрд▓рди рдХा рдиाрдо рд╣ै।

рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЬ्рдпोрддिрд╖ीрдп рдк्рд░рд╢्рди рдпрд╣ рдирд╣ीं рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि—

“рдиाрдб़ी рдоिрд▓ी рдпा рдирд╣ीं?”

рдмрд▓्рдХि—

“рдЗрди рджोрдиों рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдХी рд╕рдордЧ्рд░ рдХुंрдбрд▓िрдпाँ рдХ्рдпा рдХрд╣рддी рд╣ैं, рдФрд░ рдиाрдб़ी рдХा рд╕ंрдХेрдд рдЙрд╕ рд╕рдордЧ्рд░ рдЪिрдд्рд░ рдоें рдХ्рдпा рднूрдоिрдХा рдиिрднा рд░рд╣ा рд╣ै?”

рдпрд╣ी рдиाрдб़ी рджोрд╖ рдХो рд╕рдордЭрдиे рдХी рдЕрдзिрдХ рд╕ंрддुрд▓िрдд рдФрд░ рдлрд▓िрддрдкрд░рдХ рджृрд╖्рдЯि рд╣ै।

Navmi pujan